A

A+

examedin fast pro

Cukrzyca ciążowa

Kompendium wiedzy o cukrzycy ciążowej

Co to jest cukrzyca?

cukrzyca
Cukrzyca to najczęściej występująca choroba metaboliczna w czasie ciąży. Istotą cukrzycy jest zwiększone stężenie cukru (glukozy) we krwi. Glukoza to cukier prosty, który jest podstawowym paliwem energetycznym organizmu.

Każdy produkt pokarmowy w organizmie zostaje rozłożony na proste składniki i dopiero w postaci glukozy zostaje przetransportowany z krwi do komórek. Insulina jest hormonem niezbędnym do transportu glukozy z krwi do narządów i komórek. Insulina jest produkowana i wydzielana przez trzustkę do krwi, w odpowiedzi na pojawienie się glukozy we krwi, szybko pomaga umieścić nadmiar glukozy w komórkach. Gdy jest produkowane zbyt mało insuliny lub jej działanie jest utrudnione, we krwi pojawia się nadmiar glukozy i mówimy o rozwoju cukrzycy. Przewlekłe utrzymywanie się nadmiaru cukru we krwi doprowadza do uszkodzenia organów i narządów, głównie układu sercowo-naczynio - wego, nerek, oczu, układu nerwowego.

Podział cukrzycy w czasie ciąży

podzial cukrzycy

Ciężarne chore na cukrzycę stanowią niejednorodną grupę. Wśród ciężarnych można spotkać różne typy cukrzycy. Jeśli kobieta chorowała przed ciążą na cukrzycę mówimy o cukrzycy przedciążowej: może to być cukrzyca typu 1 (autoimmunologiczna), typu 2 (związana z insulinoopornością), cukrzyca o pod - łożu monogenowym (MODY), czy cukrzyca wtórna (np. po uszkodzeniu trzustki z różnych przyczyn). Natomiast jeżeli zaburzenia gospodarki węglowodanowej pojawiły się po raz pierwszy w czasie ciąży – mówimy o hiperglikemii w ciąży. W zależności od wartości glikemii można rozpoznać cukrzycę w ciąży - jeśli poziomy glukozy we krwi na czczo lub w krwi przygodnie pobranej są tak wysokie jak przy świeżo rozpoznanej cukrzycy, zwykle rozwija się na początku ciąży. Natomiast jeśli wartości glikemii są nieprawidłowe, ale nie tak wysokie, żeby rozpoznać cukrzycę, mówi - my o cukrzycy ciążowej. Cukrzyca ciążowa to najczęstsze zaburzenie metaboliczne, ma ona charakter przejściowy, najczęściej rozpoznawana jest w połowie ciąży i zwykle ustępuje po porodzie. Ok. 90% ciężarnych z cukrzycą ma właśnie cukrzy - cę ciążową. Wartości prawidłowe stężenia glukozy we krwi ciężarnych dalece różnią się od przyjętych norm dla nieciężarnych i są dużo niższe. Ponadto, sam sposób diagnostyki cukrzycy w czasie ciąży jest odmienny

Jak zmienia się przemiana materii w ciąży?

przemiana materii

Fizjologicznie w ciąży dochodzi do zmian metabolicznych, których celem jest zabezpieczenie w odpowiedniej ilości środków energetycznych i budulcowych dla wzrastającego płodu. W okresie ciąży istotnie zmienia się więc metabolizm kobiety. Zmiany te wiążą się z koniecznością dostarczenia rozwijającemu się dziecku odpowiedniej ilości składników niezbędnych do prawidłowego wzrostu. Glukoza jest głównym materiałem energetycznym dla płodu. Glukoza jako cukier prosty pochodzący z trawienia składników pokarmowych przechodzi przez łożysko matki do płodu dzięki ułatwionej dyfuzji. Warto wiedzieć, że stężenie glukozy we krwi płodu jest zawsze nieco wyższe niż u matki. Zapewnia toodpowiednią ilość glukozy potrzebnej do rozwoju dziecka, stanowi także ochronę, szczególnie tkanki mózgowej, w sytuacji gdy stężenie glukozy we krwi u ciężarnej jest zbyt niskie.

Jeżeli jednak u kobiety z cukrzycą poziom glukozy jest podwyższony, wzrasta on także we krwi płodu, powodując u niego niekorzystne zmiany.

Inne składniki pokarmowe, jak białka lub tłuszcze, także przechodzą przez łożysko w ilości zależnej od ich poziomu we krwi matki. Łożysko to narząd, który rozdziela krwiobieg matki i dziecka, ale także wpływa na czynność hormonalną w czasie ciąży. Łożysko wydziela wiele hormonów niezbędnych do budowy tkanek i narządów dziecka oraz zapewnia mu niezbędne składniki odżywcze.

W drugiej połowie i pod koniec ciąży pogarsza się działanie insuliny, z powodu zwiększenia poziomu hormonów łożyskowych działających przeciwstawnie do insuliny. W prawidłowych warunkach organizm matki pomimo gorszych warunków działania insuliny, jest w stanie zabezpieczyć prawidłowy poziom cukru we krwi matki, a tym samym i płodu.

Jednak w warunkach jakiejkolwiek nieprawidłowości dochodzi do zaburzenia wrażliwości tkanek matki na działanie insuliny, zaburzenia przemiany glukozy i wzrostu poziomu glukozy we krwi matki.

Czynniki ryzyka wystąpienia hiperglikemii w ciąży:

  • wiek ciężarnej po 35 r.ż.,
  • wystąpienie cukrzycy w rodzinie - dziedziczona skłonność dotycząca wydzielania insuliny przez trzustkę lub działania insuliny,
  • współistnienie innych chorób - szczególnie otyłości, nadciśnienia tętniczego, chorób układu krążenia, zaburzeń lipidowych, zespołu policystycznych jajników,
  • stosowanie leków np. sterydów,
  • niepowodzenia położnicze w przeszłości - poronienia, urodzenie martwego dziecka,
  • urodzenie dużego dziecka o masie urodzeniowej powyżej 4 kg,
  • wieloródki,
  • wystąpienie cukrzycy ciążowej w poprzedniej ciąży

Jak się rozpoznaje cukrzycę ciążową?

rozpoznanieU każdej ciężarnej należy wykonać badanie glukozy na czczo, zaraz na początku ciąży w pierwszym trymestrze. Badanie to zleca prowadzący lekarz ginekolog. Prawidłowo poziom glukozy na czczo we krwi powinien być mniejszy niż 92 mg/dl (5,1 mmol/l). Jeśli poziom glukozy na czczo jest prawidłowy i kobieta nie jest z grupy ryzyka cukrzycy, kolejny krok diagnostyczny to wykonanie między 24. a 28. tygodniem ciąży 3-punktowego testu obciążenia 75 gramami glukozy (OGTT75). W przypadku występowania czynników ryzyka cukrzycy np. otyłości, obecności cukrzycy w najbliższej rodzinie, czy wystąpienia cukrzycy ciążowej we wcześniejszej ciąży, wówczas test OGTT75 należy wykonać już na początku ciąży, w pierwszym trymestrze.

  • Gdy stężenie glukozy na czczo w I trymestrze zawiera się w przedziale 92-125 mg/dl (5,1-6,9 mmol/l) należy pilnie wykonać test OGTT75 celem weryfikacji zaburzeń.
  • Gdy stężenie glukozy na czczo jest równe lub wyższe 126 mg/dl (7,0 mmol/l) rozpoznaje się cukrzycę w ciąży i najczęściej świadczy to o istnieniu cukrzycy przed ciążą.
Nie wolno lekceważyć nieprawidłowych wyników badań, nawet w przypadku braku jakichkolwiek objawów i należy pilnie zgłosić się do poradni diabetologicznej zajmującej się leczeniem cukrzycy w ciąży.
Jak wykonać test obciążenia 75 g glukozy?

Test obciążenia 75 gramami glukozy wykonuje się rano, na czczo, po przespanej nocy, po co najmniej 8-godzinnym powstrzymaniu się od spożywania posiłków i napojów. W ciągu kilku dni przed badaniem nie należy ograniczać spożywania węglowodanów.

W trakcie badania należy przez 2 godziny siedzieć i powstrzymać się od wykonywania jakiegokolwiek wysiłku fizycznego, nawet spaceru. Test jest 3-stopniowy, krew jest pobierana trzykrotnie: na czczo (tuż przed wypiciem 75 g glukozy rozpuszczonej w 200 ml wody) oraz w 60. i 120. minucie po wypiciu 75 gramów glukozy.

Prawidłowe stężenia glukozy wynoszą w teście OGTT75:

  • na czczo poniżej 92 mg/dl (5,1 mmol/l),
  • w 60 min. testu poniżej 180 mg/dl (10,0 mmol/l),
  • w 120 min. testu poniżej 153 mg/dl (8,5 mmol/l).

Cukrzycę ciążową stwierdza się, jeżeli chociaż 1 wartość testu jest nieprawidłowa. Jeżeli stężenie glukozy na czczo wynosi 126 mg/dl (7,0 mmol/l) i więcej i/lub w 120 minucie testu obciążenia glukozą 200 mg/dl (11,1 mmol/l) i więcej i/lub występują objawy kliniczne cukrzycy, a stężenie glukozy o dowolnej porze dnia wynosi 200 mg/dl (11,1 mmol/l) i więcej rozpoznaje się cukrzycę w ciąży, wówczas jest większe prawdopodobieństwo, że stwierdzona cukrzyca nie jest związana z ciążą i nie ustąpi po porodzie.

 

Jakie zagrożenia są związane z cukrzycą dla matki i dziecka?

zagrozenia

Należy podkreślić, że największe zagrożenie dla zdrowia dziecka lub matki występuje przede wszystkim u kobiet, u których przed ciążą oraz w okresie ciąży cukrzyca była źle wyrównana. Będzie to dotyczyć szczególnie pacjentek z cukrzycą typu 1 lub 2 oraz u ciężarnych z rozpoznaną cukrzycą w ciąży zaraz na początku ciąży.

Tkanki płodu są bardzo wrażliwe na podwyższone stężenie glukozy. U rozwijającego się płodu może dojść do różnych patologii w warunkach podwyższonego poziomu cukru u matki. W warunkach wysokich glikemii przed ciążą i na początku ciąży najczęstszymi powikłaniami są poronienie lub przedwczesne obumarcie płodu, rozwój wad wrodzonych, do których najczęściej należą wady serca, układu kostno-sercowego oraz układu nerwowego. Z tego powodu kobieta z istniejącą przed ciążą cukrzycą powinna ciążę planować tzn. już przed ciążą osiągnąć dobre wyrównanie glikemii oraz jeśli były obecne przed ciążą to uzyskać stabilizację powikłań cukrzycowych.

Natomiast cukrzyca ciążowa rozwija się zwykle w drugiej połowie ciąży, wówczas organizm dziecka jest już ukształtowany i wysoki poziom cukru nie doprowadza już do powstania wad u dziecka, jednak może być dla niego także groźny. Hiperglikemia w drugiej połowie ciąży stanowi zagrożenie ryzyka rozwoju zakażeń wewnątrzmacicznych, przedwczesnego porodu, powikłaniami okresu okołoporodowego, urodzeniem dużego dziecka z masą urodzeniową powyżej 4 kg (makrosomia) oraz rozwojem zaburzeń metabolicznych u noworodka po porodzie, jak: policytemia, hipokalcemia, hiperbilirubinemia.

Makrosomia lub wyższa od należnej masa urodzeniowa noworodka (LGA - Large for gestational age) są najczęstszymi powikłaniami występującymi u noworodków matek z cukrzycą ciążową. Są one przyczyną komplikacji przy porodzie, jak i konieczności wykonania cięcia cesarskiego, częstszej liczby urazów okołoporodowych noworodka lub kanału rodnego kobiety. Należy także zaznaczyć, że wysoki poziom cukru u matki w czasie ciąży może powodować uszkodzenie trzustki płodu i późniejszy rozwój cukrzycy i otyłości niezależnie od czynnika genetycznego w dalszym życiu dziecka.

Nieprawidłowo leczona cukrzyca, czyli utrzymująca się przez dłuższy czas przewlekła hiperglikemia albo co rzadziej się zdarza nierozpoznana i nieleczona cukrzyca ciążowa może prowadzić do groźnych następstw w postaci zgonów wewnątrzmacicznych płodu lub dziecka, znacznej makrosomii z przerostem narządów wewnętrznych, zwłaszcza serca, zaburzeń oddychania noworodka, zakażeń okołoporodowych i ich powikłań.

Jak leczyć cukrzycę ciążową?

Podstawowym elementem leczenia jest terapia żywieniowa, czyli stosowanie diety cukrzycowej w czasie ciąży. Należy podkreślić, że dieta cukrzycowa jest elementem zdrowego odżywiania w ciąży. Jednak u około połowy kobiet z cukrzycą ciążową, w celu utrzymania prawidłowych wartości glikemii konieczne będzie do terapii żywieniowej dodanie wstrzyknięć insuliny. Stosowanie przeciwcukrzycowych leków doustnych jest w Polsce niedozwolone. Dodatkowo niezbędnym elementem terapii jest znajomość glikemii, a więc prowadzenie codziennej samokontroli glikemii glukometrem.

Jak stosować dietę cukrzycową i co można jeść?

Dieta cukrzycowa nie jest dietą redukującą masę ciała i w trakcie ciąży pacjentka nie powinna być głodna. Prawidłowo stosowana dieta powoduje prawidłowy rozwój i przyrost masy płodu oraz prawidłowy przyrost masy ciała ciężarnej.

Terapia żywieniowa musi zabezpieczyć potrzeby organizmu matki oraz rozwijającego się płodu. Zwykle zapotrzebowanie energetyczne to około 1800 – 2400 kcal/dobę, czyli średnio 35 kcal/1 kg masy ciała u kobiety z prawidłową masą ciała przed ciążą.

W składzie diety kobiety ciężarnej według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego proporcje głównych składników odżywczych nie różnią się od tych w zdrowej diecie kobiety nieciężarnej:

  • 40-50% węglowodany (min. 175-180 g/dzień) – dzienne zapotrzebowanie energetyczne,
  • 30% białko (1,3 g/kg m.c), stosunek białka zwierzęcego do roślinnego 50%/50%,
  • ok. 20-30% tłuszcze, w równych częściach nasyconych i wielonienasyconych,
  • należy zwrócić uwagę na błonnik pokarmowy (przeciwdziała zaparciom).
dieta 1

Węglowodany – inaczej cukry, to składniki pokarmowe, które w bezpośredni sposób wpływają na wzrost stężenia glukozy we krwi, dlatego ciężarna musi zwrócić na nie szczególną uwagę. Ograniczenia dotyczące węglowodanów w diecie ciężarnej są największe.

dieta 2

Wyróżniamy 2 rodzaje węglowodanów: przyswajalne i nieprzyswajalne.

Węglowodany (cukry) przyswajalne dzielimy na:

  • szybkowchłanialne (cukry proste i dwucukry) - szybko podnoszą cukier we krwi, są to: glukoza, fruktoza, sacharoza, laktoza, występują w produktach takich jak: cukier, miód, słodycze, syropy, soki, owoce, mleko płynne, mleko w proszku, mleko skondensowane, zabielacze do kawy, ciasta.
  • wolnowchłanialne (cukry złożone) - jest to skrobia, źródłem węglowodanów złożonych są: kasze, ryż, płatki zbożowe, pieczywo, makarony, mąka, ziemniaki, suche nasiona roślin strączkowych.

Należy także zwrócić uwagę na indeks glikemiczny (IG) produktów. Wyraża on wzrost glikemii pod wpływem 50 g określonych produktów spożywczych w porównaniu ze wzrostem stężenia glukozy we krwi po spożyciu 50 g glukozy, (indeks glukozy = 100). Najprościej ujmując o ile zwiększy się cukier we krwi po danym posiłku. W zależności od IG dzielimy produkty na:

  • mały IG (<50) np. suszone przyprawy, warzywa: ogórki, cukinia, papryka, cebula, seler naciowy, pomidory, warzywa zielone, czosnek, owoce, orzechy, migdały, nasiona, twaróg i jogurt odtłuszczony,
  • średni IG (51-75) np. chleb i makaron razowy, orkiszowy, kasze, otręby, płatki owsiane zwykłe, ryż brązowy, fasola i groszek z puszki, mango, banan, herbatniki, młode ziemniaki gotowane,
  • duży IG (>75) np. chleb i pieczywo pszenne, kasza manna, miód, mleko tłuste, ryż biały, dojrzały banan, kukurydza z puszki, popcorn, ananas z puszki, pizza, ziemniaki puree, frytki, batoniki czekoladowe.

Należy dodać, że wartość IG zależy także od takich czynników jak:

  • ilość i rodzaj węglowodanów,
  • w przypadku owoców od ich dojrzałości,
  • metody zastosowanej do przetworzenia lub obróbki produktu – rozgotowane i rozdrobnione mają wyższy IG,
  • ilości i formy skrobi obecnej w danym produkcie – stosunek amylozy/amylopektyna,
  • zawartość innych składników odżywczych – białka, tłuszczy, pektyn, kwasu fitynowego, tłuszczy organicznych.

Z tego powodu niższy indeks glikemiczny będą miały produkty twarde, świeże np. jabłko w porównaniu do soku z jabłek.

Należy wspomnieć, że często w praktyce klinicznej stosuje się pojęcie WYMIENNIKI WĘGLOWODANOWE (WW). 1 WW to taka ilość produktu, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych. Wówczas czytając etykietę łatwo stwierdzić jaka jest ilość węglowodanów w produkcie.

Np. 100 g produktu zawiera 35 g węglowodanów = 3,5 WW

Stosowanie sztucznych środków słodzących jest dozwolone, z wyjątkiem sacharyny, która przechodzi przez łożysko i jej wpływ na płód nie jest do końca znany.

bialka

Białko - to składnik pożywienia, który jest materiałem budulcowym dla komórek organizmu. Białko może pochodzić zarówno z produktów zwierzęcych, jak i roślinnych. Produkty zwierzęce bogate w pełnowartościowe białko to: mięso, drób, ryby, jaja, mleko oraz jego przetwory.

Należy pamiętać, że mleko, oprócz pełnowartościowego białka, jest również źródłem węglowodanów szybko wchłanialnych (cukier mleczny - laktoza), dlatego jego ilość w diecie powinna być ograniczona (można go spożyć ok. 300 ml dziennie), najlepiej w godzinach wieczornych. Bardziej polecane są fermentowane przetwory z mleka – maślanka, kefir, jogurt naturalny. Ważnym produktem dostarczającym białko są także ryby, szczególnie morskie. Istotne jest także zwiększenie w diecie zawartości białka pochodzenia roślinnego, tak aby stosunek białka zwierzęcego do roślinnego wynosił co najmniej 50% do 50%. Z produktów roślinnych bogatym źródłem białka są suche nasiona roślin strączkowych (groch, fasola, soczewica, soja), polecane w diecie osób chorych na cukrzycę również ze względu na znaczną zawartość błonnika rozpuszczalnego pektyny.

tluszcze

Tłuszcze - źródłem tłuszczu są zarówno produkty roślinne i zwierzęce. Prawie połowa spożywanego przez nas tłuszczu znajduje się w produktach białkowych tzn. w mięsie, wędlinach, serach, jajach, mleku. Należy jednak zwrócić uwagę na rodzaj spożywanego tłuszczu, gdyż zgodnie z zaleceniami tłuszcze nasycone powinny stanowić 10%, natomiast tłuszcze jednonienasycone także 10%, tłuszcze wielonienasycone od 6 do 10% wartości energetycznej diety. Tłuszcze pochodzenia zwierzęcego to: masło, śmietana, smalec oraz tłuszcz pochodzący z: mięsa, wędlin, jaj, mleka i jego przetworów.

Tłuszcze roślinne są źródłem jedno – i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Źródłem kwasów tłuszczowych jednonienasyconych jest olej rzepakowy i oliwa z oliwek, natomiast źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych: olej sojowy, słonecznikowy, kukurydziany i arachidowy.

W praktyce te podstawowe zalecenia obejmują spożywanie dużej ilości warzyw i owoców. Prawidłowa dieta powinna opierać się na produktach spożywczych zawierających węglowodany pochodzące z pełnego ziarna, owoców, warzyw oraz mleka z niską zawartością tłuszczu.

piramida zywienia

Należy zwrócić uwagę na odpowiednie spożycie warzyw w diecie, praktycznie warzywa powinny być przy każdym posiłku. Zawierają one naturalnie mało tłuszczy, a wiele witamin, minerałów i błonnik, stanowiąc dobrą przekąskę pomiędzy posiłkami. Szczególnie istotne są nieskrobiowe warzywa takie jak szpinak, marchew, brokuły, zielony groszek, cykoria, kapusta, brukselka, kalafior, pietruszka, ziemniaki, sałata. Także zalecane jest spożywanie większej ilości ziaren i przetworów z ziaren, jak brązowy ryż czy makarony z pełnego ziarna. Spożywanie większej ilości białka pochodzenia roślinnego (groch, fasola, kukurydza) oraz zwiększenia białka pochodzącego z ryb.

Z produktów pochodzenia zwierzęcego zaleca się ograniczenie ilości tłuszczy nasyconych poprzez wybór „chudego” mięsa, jak polędwica wołowa lub wieprzowa, stosowanie produktów niskotłuszczowych, jak mleko odtłuszczone, jogurt niskotłuszczowy, chude sery. Używania większej ilości oliwy zamiast stałych tłuszczy.

Posiłki najlepiej komponować tak, aby zawierały wszystkie podstawowe składniki pokarmowe tzn. węglowodany, białka i tłuszcze. Dieta ciężarnej powinna zawierać duże ilości błonnika, który na ogół skutecznie zapobiega zaparciom w czasie ciąży.

Ważny jest także rozkład i częstość posiłków głównych i przekąsek w ciągu dnia. Zalecany dla ciężarnej dobowy rozkład posiłków:

  • 3 główne posiłki średnio po 4 WW, 
  • 2 - 3 małe przekąski pomiędzy nimi (małe tzn. 1,5 - 2 WW),
  • ostatnia przekąska powinna być w godzinach wieczornych, około godziny 22.00, w celu uniknięcia ketonurii* w godzinach porannych.

*Ketonuria - to stan, gdy w moczu pojawiają się ciała ketonowe. W praktyce tym ketonem jest aceton, którego charakterystyczny zapach jest łatwo wyczuwalny w moczu i/lub w wydychanym powietrzu.

Typowy plan dnia składać się powinien z posiłków z odpowiednią zawartością węglowodanów.
talerz

Rys. 2. Pokazuje zdrowy talerz ciężarnej, który powinien zawierać: ¼ - produkty węglowodanowo-skrobiowe, w ¼ - produkty białkowo-tłuszczowe oraz ½ - nieskrobiowe warzywa.

Posiłek główny
(ilość węglowodanów)
Przekąska
(ilość węglowodanów)
Śniadanie I 15-45 g  
  Śniadanie II 15-30 g
Obiad 30-75 g  
  Podwieczorek 15-30 g
Kolacja I 30-75 g  
  Kolacja II 15-45 g

Tabela 1. Typowy rozkład posiłków dla ciężarnej z zalecaną ilością węglowodanów.

PRZYKŁADOWY JADŁOSPIS

ok. 1800 – 2000 kcal/dobę:

  • I ŚNIADANIE (godz. 8.00) - 3 kromki 75 g
  • II ŚNIADANIE (godz. 10.00) - 1 kromka 25 g + jogurt + owoc
    ew. III śniadanie (godz. 11.30 - 12.00) - 1 kromka + owoc (lub jogurt) - wówczas ta 1 kromka jest ujęta z I śniadania
  • OBIAD (godz. 13.00 - 14.00) - zupa 150 ml + II danie 150-200 g mięsa
  • PODWIECZOREK (godz. 15.00 - 16.00) - 1 kromka + owoc lub warzywa
  • I KOLACJA (godz. 18.00) - 3 kromki + warzywa + serek/jogurt
    ew. II kolacja (godz. 20.00) - 1 kromka + owoc (lub jogurt) – podobnie ta 1 kromka jest ujęta z I kolacji
  • III KOLACJA (godz. 22.00) - 1 biała bułka, owoc, szklanka mleka lub kefiru, lub jogurtu
    - jeśli utrzymuje się aceton w moczu rano to:
    ew. IV kolacja (godz. 24.00) - 1/2 białej bułki lub szklanka mleka/kefiru/maślanki

ZALECANE PRODUKTY

SKŁADNIK POKARMOWY ZALECANE NIEZALECANE
Produkty zbożowe Pieczywo ciemne i jasne, a także w ograniczonej ilości – makarony (polecane szczególnie z mąki razowej), kasze i ryż. Z kasz wybierać raczej grube, jak gryczana i pęczak. Musli najlepiej przygotować samemu, bez cukru, miodu i czekolady. Chałka, strucla, bułki maślane, rogale, pieczywo półfrancuskie, chleb razowy na miodzie.
Owoce
dzienne spożycie do 250-300 g (3 WW)
Najmniej węglowodanów dostarczają np. grejpfruty (szczególnie zielone), poziomki, truskawki, maliny. Owoce o średniej zawartości węglowodanów to: agrest, arbuz, brzoskwinie, czereśnie, jagody, jabłka, gruszki, kiwi, morele, mandarynki, pomarańcze, porzeczki czerwone, wiśnie. Dużo węglowodanów zawierają czarne porzeczki, winogrona, banany i ananasy z puszki. Owoce suszone. Koniecznie wyeliminować syropy owocowe, dżemy, powidła, marmoladę.
Warzywa
spożywać codziennie, w każdym posiłku, łącznie około 500 g, przynajmniej połowę na surowo
Najmniej węglowodanów dostarczają: cykoria, kalafior, brokuły, kapusta pekińska, kapusta kiszona, ogórki świeże i kiszone, pomidory, rzodkiewki, sałata zielona, szparagi, szpinak, cukinia, seler naciowy i korzeniowy, papryka zielona, grzyby. Więcej: buraki, cebula, fasolka szparagowa, wszelkie rodzaje kapusty, marchew, pietruszka, papryka czerwona, pory. Warzywa o dużej zawartości węglowodanów to: suche nasiona roślin strączkowych, bób, groszek zielony, groszek konserwowy, soczewica, kukurydza, soja, ziemniaki. Ziemniaki ubite, w postaci puree, placki ziemniaczane, smażone frytki (można zastąpić mrożonymi, przeznaczonymi do pieczenia). Ziemniaki należy jeść z umiarem, najlepiej ugotowane lub upieczone w całości bez dodatku tłuszczu.
Napoje Woda – przegotowana lub mineralna niegazowana. Ograniczyć soki owocowe i warzywne. Unikać słodkich napojów.
Jaja Prawie nie zawierają węglowodanów. Białka jaj nie mają cholesterolu, można ich użyć do jajecznicy, sałatek, majonezu, klusek.  
Mleko i przetwory mleczne
zawierają laktozę (cukier mleczny), która stosunkowo szybko podnosi poziom glukozy we krwi; można wypić ok. 300 ml mleka dziennie, najlepiej w kilku porcjach
Kefir, jogurt lub maślanka. Wybierać produkty z 2% zawartością tłuszczu. Sery twarogowe - najlepiej wybierać chude i półtłuste. Do przygotowania twarożków wskazane jest używać zsiadłego mleka, kefiru lub jogurtu naturalnego.  Jogurty owocowe, słodkie twarożki i desery mleczne. Sery żółte i pleśniowe - ograniczyć.
Mięso Chude gatunki: drób (kurczak, indyk), cielęcina, młoda wołowina, w ograniczonej ilości chudy schab. Drób powinno się jeść bez skóry. Wskazane jest częste (2-3x/tygodniowo) spożywanie ryb, zwłaszcza morskich. Baranina, wieprzowina, mięso kaczki i gęsi oraz podroby. Unikać parówek, serdelków, szynki wieprzowej, kiszek, salcesonów i pasztetów oraz konserw.
Słodycze i desery Bezcukrowe galaretki, kisiele, budynie (mogą być z dodatkiem słodziku). Najlepiej zupełnie z nich zrezygnować. Ciasta i desery przeznaczone dla chorych na cukrzycę powinny zawierać bardzo mało cukru, tłuszczu i żółtek. Mogą to być ciasta drożdżowe, biszkoptowe, ptysiowe lub ucierane (ewentualnie obsypane słodzikiem).

Tabela 2. Produkty zalecane i produkty, których należy unikać.

Bardzo ważne jest, aby unikać krakersów, chipsów, jarzyn smażonych w tłuszczu, panierki, wypieków komercyjnych: ciasta, wafelki. Takie produkty zawierają nasycone kwasy tłuszczowe trans i ich spożycie podnosi poziom cukru we krwi.

Przyrost masy ciała

Czy ważny jest przyrost masy ciała w ciąży i ile powinno się przytyć w trakcie ciąży?

Bardzo ważny jest prawidłowy przyrost masy ciała w czasie ciąży. Prawidłowe zapotrzebowanie kaloryczne ciężarnej kobiety zależy od jej wyjściowej masy ciała, średnio wynosi około 35 kcal/kg masy ciała. U kobiet z prawidłową masą ciała przed ciążą dobowa podaż kalorii zwiększa się o około 300 kcal/dobę. Średnio dla zdrowej ciężarnej zapotrzebowanie kaloryczne wynosi około 1800 do 2400 kcal/dobę.

Pacjentki z otyłością wymagają osobnego określenia kaloryczności diety, ale powinno być ono mniejsze niż 300 kcal.

Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, zaleca aby prawidłowy przyrost masy ciała w ciąży wynosił 8–12 kg w zależności od przedciążowej masy ciała. Pacjentki z przedciążowym BMI powyżej 29 kg/m2 mogą przytyć do 7 kg, natomiast u kobiet z niedowagą, z BMI poniżej 18 kg/m2 przyrost masy ciała w ciąży może wynieść do 18 kg.

Przedciążowa masa ciała
BMI [kg/m2]
Całkowity zalecany
przyrost masy ciała [kg]
Przyrost masy ciała w II i III trymestrze
[kg/tydzień]
< 18,5 niedowaga 12,7 - 18 0,45 (0,45-0,6)
18,5 - 24,9 prawidłowa masa ciała 11,3 - 15,9 0,45 (0,4-0,45)
25,0 - 29,9 nadwaga 6,8 - 11,3 0,3 (0,2-0,3)
≥ 30,0 otyłość 5,0 - 9,1 0,2 (0,18-0,3)

Tabela 3. Zalecany przyrost masy ciała w czasie ciąży w zależności od przedciążowej masy ciała.

Czy wpływ na glikemię ma tylko dieta?

Dzięki prawidłowemu odżywaniu i przestrzeganiu zaleceń dietetycznych możliwe jest utrzymanie prawidłowych glikemii do porodu. Dodatkowym czynnikiem obniżającym poziom cukru we krwi jest aktywność fizyczna.

Aktywność fizyczna kobiet z cukrzycą ciążową

aktywnosc fizyczna

Regularna aktywność fizyczna to jeden z podstawowych elementów zdrowego stylu życia. Aktywność fizyczna zwiększa wrażliwość tkanek na insulinę, ma pozytywny wpływ na układ krążeniowo-oddechowy, układ ruchu oraz działa antystresowo. Z uwagi na specyfikę okresu ciąży, aktywność ruchowa, w tym czasie powinna mieć znacznie łagodniejszy charakter.

O ile lekarz ginekolog nie wskazał przeciwwskazań w czasie ciąży możliwy jest umiarkowany wysiłek fizyczny, średnio 150 min. tygodniowo. Zaleca się codzienne ćwiczenia mięśni miednicy (Kegla).

Dozwolone w ciąży aktywności to: spacerowanie, pływanie, rower stacjonarny, ćwiczenia nisko-aerobowe, joga, pilates. Możliwe jest także kontynuowanie uprawiania takich sportów jak sporty z „rakietką”, bieganie lub jogging, treningi rozciągowe.

Czy będą potrzebne wstrzyknięcia insuliny?

U kobiet z hiperglikemią w czasie ciąży zastosowanie insulinoterapii może być konieczne, w przypadku braku osiągnięcia prawidłowych wartości glikemii, pomimo stosowania diety cukrzycowej. U pacjentek z cukrzycą ciążową konieczność wdrożenia insulinoterapii będzie dotyczyć prawie połowy pacjentek. Natomiast po rozpoznaniu cukrzycy w ciąży z reguły od razu wdraża się dietę wraz z insulinoterapią. Pacjentki z cukrzycą przedciążową już na etapie planowania ciąży mają odpowiednio dobieraną insulinoterapię. Zwykle pacjentki z cukrzycą typu 1 są leczone za pomocą osobistej pompy insulinowej, natomiast z cukrzycą typu 2 za pomocą wielokrotnych wstrzyknięć insuliny.

Insulina podawana jest we wstrzykiwaczach (penach). Cząsteczka insuliny jest otrzymywana metodą inżynierii genetycznej i jest identyczna jak insulina ludzka. Obecnie udoskonalono technikę produkcji insuliny wprowadzając do jej cząsteczki modyfikacje, tworząc analogi insuliny, które działają szybciej i krócej od insuliny ludzkiej.

Dostępne są 2 rodzaje insuliny – krótkodziałające podawane przed posiłkami (bolus) i insuliny długodziałające (bazowe). W przypadku cukrzycy ciążowej najczęściej do utrzymania prawidłowych glikemii wystarcza podawanie 1x wstrzyknięcia insuliny długodziałajacej wstrzykiwanej podskórnie w godzinach wieczornych, około godziny 22.00-23.00. Taka terapia pozwala utrzymać prawidłowe glikemie na czczo i po posiłkach. Jeśli nieprawidłowe glikemie występują tylko po obfitych posiłkach, możliwa jest terapia za pomocą wstrzyknięć insuliny doposiłkowej (krótko i szybkodziałającej) przed głównymi posiłkami. Iniekcje można wykonywać zaraz przed jedzeniem, w trakcie jedzenia, a nawet po nim.

Model insulinoterapii dostosowuje się do rodzaju zaburzeń występujących u ciężarnej – można podawać insulinę tylko przed posiłkami w przypadku podwyższonych glikemii poposiłkowych lub tylko insulinę długodziałająca wieczorem, gdy podwyższony jest poziom glikemii na czczo. Zwykle w trakcie ciąży stopniowo wzrasta zapotrzebowanie na insulinę, natomiast po porodzie insulinę po prostu odstawia się.

insulina 2

Jak badać cukier w trakcie ciąży?

badanie poziomu cukru

Jak wspomniano wcześniej niezbędnym elementem leczenia cukrzycy jest samokontrola glikemii, czyli samodzielne pomiary glikemii dokonywane przez pacjentkę. Do tego celu służą małe analizatory - glukometry. Pomiary glikemii należy wykonywać kilkakrotnie w ciągu dnia tzn. na czczo oraz 1 godzinę po każdym posiłku, minimum 6 razy dziennie.

Prawidłowe wartości glikemii w samokontroli:

  • na czczo poniżej 90 mg/dl (5,0 mmol/l),
  • 1 godzinę po posiłku poniżej 140 mg/dl (7,8 mmol/l).
Poziom glukozyWartość docelowa
Glikemia na czczo i przed posiłkiem 70 - 90 mg/dl (3,9 - 5,0 mmol/l)
Glikemia 1 godz. po posiłku < 140 mg/dl (7,8 mmol/l)
Glikemia między 2 a 4 godz. w nocy 70 - 90 mg/dl (3,9 - 5,0 mmol/l)

Tablela 4. Docelowe wartości glikemii w ciąży w samokontroli za pomocą glukometru, zalecenia PTD.

Przed pomiarem poziomu cukru należy umyć ręce w ciepłej wodzie z mydłem a następnie wytrzeć ręcznikiem. Nie stosuje się środków odkażających przed pobraniem krwi.

Do badania należy uzyskać małą kroplę krwi poprzez nakłucie palca. Nakłucie wykonuje się specjalnym nakłuwaczem, który znajduje się w zestawie z glukometrem. Użycie tego urządzenia powoduje, iż nieprzyjemny moment nakłucia jest prawie niebolesny. Ponadto nie widzi się igły, co poprawia komfort wykonania tej czynności.

Przed pobraniem krwi należy wyjąć z opakowania test paskowy, wsunąć go do portu w glukometrze. Glukometr w tym momencie się włączy, na ekranie ukaże się data, godzina oraz migająca kropla. W tym momencie należy nakłuć palec, delikatnie uciskając dwoma palcami drugiej ręki opuszkę po obu stronach nakłucia i uzyskaną w ten sposób kroplę krwi należy przyłożyć do testu paskowego. Po kilku sekundach na ekranie glukometru pojawi się wynik pomiaru glikemii. Jednostki, w których podawany jest wynik poziomu cukru we krwi to mg/dl lub mmol/l.

Zobacz film instruktażowy jak wykonać „Pomiar glikemii krok po kroku” w zakładce „Pomoc” na www.examedin.com.
przyklad

Tabela 5. Przykładowy dzienniczek samokontroli dla ciężarnych z cukrzycą.

Zalecane jest także codziennie rano badać obecność cukru i acetonu w moczu. Służy do tego specjalny test. W porannej próbce moczu, oddanego rano po obudzeniu się, należy zanurzyć test. W zależności od rodzaju użytego testu należy odczekać kilkanaście/kilkadziesiąt sekund i dokonać odczytu wyniku przez porównanie koloru testu z wzorcem na opakowaniu testów oddzielnie dla glukozy i dla ciał ketonowych. Prawidłowy wynik badania to brak obecności glukozy i ciał ketonowych. Wynik należy odnotować w dzienniczku samokontroli.

Co mierzymyWartość docelowa
Aceton (A) Brak obecności
Cukier (C) Brak obecności

Tabela 6. Pomiar cukru i acetonu w moczu.

Konieczne są regularne kontrole w Poradni Diabetologicznej, gdzie jako przyszła Mama, znajdziesz odpowiedzi na nurtujące Cię pytania.

Postępowanie po porodzie

po porodzie

Pacjentki z cukrzycą ciążową leczone wyłącznie dietą nie wymagają specjalnego postępowania w okresie okołoporodowym. Zaraz po porodzie następuje gwałtowny spadek poziomu hormonów odpowiedzialnych za utrzymanie ciąży. W wyniku tego poprawia się wrażliwość na insulinę i poziom glukozy u większości chorych wraca do normy.

Pacjentki z cukrzycą ciążową leczone wyłącznie dietą nie wymagają specjalnego postępowania w okresie okołoporodowym. Zaraz po porodzie następuje gwałtowny spadek poziomu hormonów odpowiedzialnych za utrzymanie ciąży. W wyniku tego poprawia się wrażliwość na insulinę i poziom glukozy u większości chorych wraca do normy.

Gdy jednak dawka insuliny przed porodem jest duża tzn. ponad 40 j/dobę, to po porodzie odstawienie insuliny należy wykonywać stopniowo. W dniu porodu wszystkie dawki zmniejszyć o połowę, kolejnego dnia dalszą połowę i aż do całkowitego odstawienia. Zwykle zaprzestanie podawania insuliny następuje w drugim lub trzecim dniu. Jeżeli poziomy glukozy po zmniejcszeniu dawki insuliny są wysokie, należy pilnie udać się do diabetolga w celu ustalenia dalszego postępowania. Szczególnie uwaga ta dotyczy kobiet ze zdiagnozowaną na początku ciąży cukrzycą w ciąży. U tych kobiet należy spodziewać się utrzymywania zaburzeń gospodarki węglowodanowej także po porodzie. Leczenie będzie wówczas zależało od wartości glikemii.

Należy pamiętać o jeszcze kilkudniowym badaniu glikemii w samokontroli, wystarczą już pomiary na czczo i 2 godziny po głównych posiłkach.Prawidłowo, u osób zdrowych na czczo poziom glukozy powinien wynosić 70-99 mg/dl (3,9-5,5 mmol/l) a maksymalna glikemia poposiłkowa, mierzona teraz 2 godziny po posiłku do 140 mg/dl (7,8 mmol/l).

U wszystkich kobiet, które przebyły cukrzycę ciążową w okresie 6-12 tygodni po porodzie konieczna jest ponowna diagnostyka zaburzeń gospodarki węglowodanowej, czyli ponowne wykonanie doustnego testu obciążenia 75 g glukozy. Zasady wykonania badania są bardzo podobne jak podczas ciąży, jednak interpretacja wyników jest zupełnie inna. Krew pobiera się na czczo i po 120 minutach od wypicia glukozy. W zależności od wyników testu kobiety kwalifikujemy do jednej z trzech grup:

1) brak zaburzeń gospodarki węglowodanowej,
2) stan przedcukrzycowy,
3) cukrzyca.

Prawidłowy wynik badania po porodzie stwierdza się, gdy stężenie glukozy na czczo jest mniejsze od 100 mg/dl (5,6 mmol/l), a w 120 minucie testu jest mniejsze od 140 mg/dl (7,8 mmol/l).

Stan przedcukrzycowy rozpoznaje się w przypadku stwierdzenia nieprawidłowej glikemii na czczo: wartości pomiędzy 100 mg/dl (5,6 mmol/l), a 125 mg/dl (6,9 mmol/l) i/lub nieprawidłowej tolerancji glukozy, gdy stężenie glukozy w 120 minucie testu zawiera się w przedziale od 140 mg/dl (7,8 mmol/l) do 199 mg/dl (11,0 mmol/l).

Cukrzycę rozpoznaje się gdy glikemia na czczo wynosi co najmniej 126 mg/dl (7,0 mmol/l) – wynik ten należy zweryfikować kolejnym badaniem na czczo i/lub gdy stężenie glukozy w 120 minucie testu wynosi co najmniej 200 mg/dl (11,1 mmol/l).

Przebyta cukrzyca ciążowa to bardzo istotny czynnik ryzyka cukrzycy typu 2 w przyszłości. Dlatego wszystkie kobiety, u których wystąpiło to schorzenie w czasie ciąży powinny zmienić swój styl życia: znormalizować masę ciała jeżeli jest zbyt duża, regularnie uprawiać aktywność fizyczną oraz ograniczyć spożywanie produktów o wysokim indeksie glikemicznym. Konieczne są regularne oznaczenia poziomu glukozy we krwi, co najmniej raz w roku.

BMI (ang. Body Mass Index) – jest to wskaźnik masy ciała. Współczynnik powstały przez podzielenie masy ciała podanej w kilogramach przez kwadrat wysokości podanej w metrach.

bmi

Cukrzyca ciążowa – cukrzycę ciążową rozpoznaje się, gdy wartości glikemii są nieprawidłowe ale nie tak wysokie, żeby rozpoznać cukrzycę

Cukrzyca w ciąży – cukrzycę w ciąży rozpoznaje się, gdy poziomy glukozy we krwi na czczo lub przygodnie pobranej są tak wysokie jak przy świeżo rozpoznanej cukrzycy.

Glikemia – to stężenie glukozy we krwi, wyrażane w mg/dl lub mmol/l.

Glukoza – to cukier prosty, który jest podstawowym paliwem energetycznym organizmu.

Hiperglikemia – inaczej przecukrzenie, wysoki poziom glukozy we krwi > 250 mg/dl.

Hipoglikemia – inaczej niedocukrzenie, spadek poziomu cukru we krwi < 70 mg/dl.

Indeks glikemiczny (IG) – indeks glikemiczny produktów wyraża wzrost glikemii pod wpływem 50 g określonych produktów spożywczych w porównaniu ze wzrostem stężenia glukozy we krwi po spożyciu 50 g glukozy (indeks glukozy = 100). Najprościej ujmując o ile zwiększy się cukier we krwi po danym posiłku.

Insulina – jest hormonem niezbędnym do transportu glukozy z krwi do narządów i komórek. Jest produkowana przez trzustkę.

Wymienniki węglowodanowe (WW) – 1 WW to taka ilość produktu, która zawiera 10 g węglo - wodanów przyswajalnych. Np. gdy 100 g danego produktu zawiera 35 g węglowodanów to znaczy, że zawiera 3,5 WW

Ta strona używa plików Cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i możliwości zmiany ustawień Cookies w przeglądarce.

Zrozumiałem