A

A+

examedin fast pro

Cukrzyca typu 1

Kompendium wiedzy o cukrzycy typu 1

Co to jest cukrzyca?

cukrzyca
Cukrzyca to choroba, która charakteryzuje się podwyższonym stężeniem cukru we krwi. Cukrzyca typu 1 stanowi ok. 10 % wszystkich typów cukrzycy. Liczba chorych z cukrzycą stale rośnie i dotyczy to zarówno pacjentów z cukrzycą typu 1, jak i typu 2. Istotą cukrzycy jest zwiększone stężenie cukru (glukozy) we krwi.

Glukoza to cukier prosty, który jest podstawowym paliwem energetycznym organizmu. Każdy produkt pokarmowy w organizmie zostaje rozłożony na proste składniki i dopiero w postaci glukozy jest transportowany z krwi do komórek. Insulina jest hormonem niezbędnym do transportu glukozy z krwi do narządów i komórek. Jest produkowana i wydzielana przez gruczoł – trzustkę, w odpowiedzi na pojawienie się glukozy we krwi. Gdy organizm produkuje zbyt mało insuliny (niedobór/brak) lub jej działanie jest utrudnione (insulinooporność), we krwi pojawia się nadmiar glukozy i mówimy o rozwoju cukrzycy. Przewlekłe utrzymywanie się nadmiaru cukru we krwi (hiperglikemia) doprowadza do uszkodzenia organów i narządów, a w konsekwencji do rozwoju przewlekłych powikłań cukrzycy. Te późne powikłania dotyczą głównie układu sercowo-naczyniowego (makroangiopatia), małych naczyń (mikroangiopatia) w obszarze nerek (nefropatia), oczu (retinopatia), układu nerwowego (neuropatia).

cukrzyca1

Cukrzyca typu 1 to choroba autoimmunologiczna, pojawia się u osób z genetyczną predyspozycją do choroby. Ten typ cukrzycy związany jest z atakiem immunologicznym na narząd produkujący insulinę - trzustkę i z całkowitym jej zniszczeniem, co w konsekwencji prowadzi do braku wydzielania insuliny. Chorzy wymagają podawania insuliny już przez całe życie. Choroba może wystąpić w każdym wieku, ale szczyt zachorowania przypada na okres wczesnoszkolny i drugą dekadę życia. Obecnie nie istnieje żadna skuteczna metoda zapobiegania cukrzycy typu 1.

W definicji cukrzycy typu 1 o etiologii autoimmunologicznej mieści się także cukrzyca z autoagresji o powolnym przebiegu – jest to cukrzyca typu LADA (Latent Autoimmune Diabetesin Adults). To późno ujawniająca się cukrzyca o podłożu autoimmunologicznym u osób dorosłych, najczęściej jest rozpoznawana u pacjentów powyżej 35. roku życia.

Cukrzycę tę cechuje kliniczna insulinoniezależność w pierwszych miesiącach po rozpoznaniu, oraz obecność w surowicy przeciwciał przeciwko dekarboksylazie kwasu glutaminowego (anty-GAD65) i/lub innych przeciwciał przeciwwyspowych i niskie stężenie peptydu C w surowicy. Ten podtyp cukrzycy dotyczy 5-10% osób z cukrzycą rozpoznaną po 35. roku życia jako cukrzyca typu 2.

powiklania

Nieprawidłowo leczona cukrzyca typu 1 doprowadza w konsekwencji do niebezpiecznych ostrych i przewlekłych powikłań.

Ostre powikłania cukrzycy

HIPOGLIKEMIA – niedocukrzenie, to stan, w którym stężenie glukozy spada poniżej 70 mg/dl (3,9 mmol/l) lub pojawiają się objawy klinicznie niedocukrzenia niezależnie od stężenia glikemii we krwi, wg aktualnych wytycznych Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego. Objawy mogą przybierać formę od łagodnego, do ciężkiego niedocukrzenia z utratą świadomości i śpiączką hipoglikemiczną.

Łagodna hipoglikemia ustępuje zwykle w ciągu 15 min po podaniu 10 g węglowodanów, tj. 1 wymiennika węglowodanowego (1 WW).

Przy spadku stężenia glukozy we krwi dochodzi do pobudzenia układu autonomicznego i uruchomienia mechanizmów obronnych organizmu.

Hamowana jest aktywność komórek beta trzustki, a więc zmniejsza się wydzielanie insuliny. Nasila się także wydzielanie glukagonu przez komórki alfa trzustki. Gdy nie dojdzie do wystarczającego wzrostu stężenia glukagonu, zwiększa się również stężenie adrenaliny, która natomiast pobudza glukoneogenezę.

Objawy wynikające z pobudzenia układu adrenergicznego: drżenie rąk, kołatanie serca, niepokój, pobudzenie oraz układu cholinergicznego: pocenie się, uczucie głodu, dreszcze.

Klinicznie istotna hipoglikemia zwykle występuje przy poziomie glukozy we krwi poniżej 54 mg/dl (3,0 mmol/l). Przy dalszym spadku poziomu glukozy we krwi pojawiają się zaburzenia neurologiczne spowodowane uszkodzeniem funkcji neuronów, czyli neuroglikopenia.

Objawy neuroglikopenii różnią się w zależności od wieku oraz od stopnia nasilenia hipoglikemii i obejmują m.in.: zaburzenia świadomości, zaburzenia nastroju, agresję, osłabienie, zaburzenia mowy i/lub widzenia, problemy z poruszaniem się, z pamięcią, drgawki, utratę przytomności i przy poziomie glukozy 20 mg/dl – śpiączkę hipoglikemiczną.

Każdy pacjent z dużym ryzykiem klinicznie istotnej hipoglikemii (<54 mg/dl, <3,0 mmol/l) powinien mieć przepisany glukagon.

Ze sposobem podawania glukozy powinni być zaznajomieni: członkowie rodziny chorych, opiekunowie, nauczyciele dzieci i młodzieży z cukrzycą typu 1.

 

Hipoglikemia to obniżony poziom cukru we krwi < 70 mg/dl

hipoglikemia

HIPERGLIKEMIA – przecukrzenie – to stan, gdy poziom glukozy wynosi powyżej 250 mg/dl oraz przy przewlekle trwającej glikemii >250 mg/dl (>13,9 mmol/l). Może wtedydojść do rozwoju kwasicy ketonowej, a jej objawy to: odwodnienie, przyspieszenie pracy serca (tachykardia) i oddechów, wydychane powietrze o zapachu acetonu (przypominające zapach zmywacza do paznokci lub fermentujących owoców), nudności, wymioty i ból brzucha oraz splątanie i senność.

Przyczynami kwasicy ketonowej mogą być:

  • przerwanie lub błędy insulinoterapii,
  • zbyt późne rozpoznanie cukrzycy typu 1,
  • nadużywanie alkoholu,
  • stan zapalny (wywołany na przykład zakażeniem bakeryjnym, wirusowym i grzybiczym),
  • ciąża.

W przypadku wystąpienia hiperglikemii >250 mg/dl (13,9 mmol/l) pacjent powinien dążyć do jak najszybszego jej obniżenia, podając adekwatnie wysoki bolus (korektę) isnuliny bolusowej, powinien również pamiętając o odpowiednim nawodnieniu i kolejnych kontrolach glikemii w odstępach co najmniej 30 min oraz o kontroli obecności ketonów w moczu. W przypadku wystąpienia kwasicy ketonowej konieczna jest insulinoterapia, czyli podawanie dożylne insuliny, elektrolitów i nawodnienie pacjenta.

Hiperglikemia to zwiększony poziom cukru we krwi > 140 mg/dl

hiperglikemia

Przewlekłe powikłania

Przewlekłe powikłania cukrzycy związane są z przewlekłą hiperglikemią prowadzącą do uszkodzenia naczyń krwionośnych i różnych narządów oraz powstania późnych powikłań cukrzycy. W zależności od kalibru uszkodzonych naczyń krwionośnych mówimy o zmianach o charakterze mikroangiopatii: powikłania dotyczące zmian na siatkówce (retinopatia), naczyń włosowatych w nerkach (nefropatia), naczyń odżywiających neurony (neuropatia obwodowa, sercowo-naczyniowa i przewodu pokarmowego) oraz makroangiopatii w postaci szybszego rozwoju miażdżycy w obrębie dużych naczyń, przede wszystkim w tętnicach wieńcowych, mózgowych i obwodowych.

Z tego powodu chorzy na cukrzycę mogą wcześniej, niż osoby zdrowe, zapadać na chorobę niedokrwienną serca, także na zawał serca, chorobę niedokrwienną mózgu, udar mózgu, chorobę niedokrwienną kończyn dolnych. Pacjenci z cukrzycą typu 1 powinni mieć przeprowadzoną kontrolę w kierunku powikłań 1 raz w roku:

  • badanie dna oczu,
  • badanie neurologiczne,
  • lipidogram, kreatynina, mocz ogólny i wskaźniki albumina/kreatynina w moczu.

Jak uniknąć późnych powikłań cukrzycy?

Należy podkreślić, że większości problemów związanych z trwającą wiele lat cukrzycą można zazwyczaj uniknąć lub przynajmniej zmniejszyć groźbę ich wystąpienia. Na podstawie badań wiadomo, że te cele można osiągnąć w wyniku intensywnej wieloczynnikowej kontroli, obejmującej:

  • wyrównanie glikemii – cel wyrównania glikemii dobierany jest indywidualnie dla każdego chorego,
  • intensywną kontrolę ciśnienia tętniczego,
  • normalizację lipidogramu,
  • redukcję i utrzymanie prawidłowej masy ciała,
  • zaprzestanie palenia.

powiklania1

Retinopatia – inaczej nazywana cukrzycową chorobą oczu. Jest to uszkodzenie struktur anatomicznych w układzie wzrokowym, które może skutkować utratą wzroku.

Cukrzycowa choroba nerek – inaczej nefropatia cukrzycowa. To strukturalne i czynnościowe zmiany w nerkach, wywołane bezpośrednio przez hiperglikemię w przebiegu cukrzycy. Cukrzyca wywołuje zmiany w kłębuszkach nerkowych, które powodują zwiększoną przepuszczalność drobnych naczyń krwionośnych kłębuszków. Na początkową nefropatię cukrzycową wskazuje zwiększone wydzielanie albuminy (białko) z moczem.

Stopa cukrzycowa – to zakażenie i/lub owrzodzenie, i/lub destrukcja tkanek głębokich stopy spowodowana uszkodzeniem nerwów obwodowych oraz naczyń stopy. Zaniedbana i nieleczona stopa cukrzycowa może doprowadzić do konieczności amputacji.

Neuropatia cukrzycowa – choroba nerwów obwodowych, która jest przyczyną dolegliwości bólowych, zaburzeń czucia (np. mrowienie, drętwienie stóp, podudzi), zaburzeń pracy układu pokarmowego, układu sercowo-naczyniowego, moczowo-płciowego oraz jest też przyczyną impotencji u mężczyzn.

Cele leczenia cukrzycy

leczenie

 

Jak stosować dietę cukrzycową i co można jeść?

Leczenie cukrzycy typu 1 to bezwzględne podawanie insuliny z zewnątrz, ale także przestrzeganie zasad prawidłowego żywienia, czyli:

  • kontrolowanie wielkości porcji zwyczajowo zjadanych posiłków;
  • kontrolowanie ilości spożywanych węglowodanów w całej diecie i poszczególnych posiłkach;
  • ograniczenie żywności zawierającej węglowodany łatwo przyswajalne, w tym cukry dodane i wolne cukry;
  • regularne spożywanie posiłków, w tym śniadania.

Nie ma diety uniwersalnej dla wszystkich pacjentów. Pacjent z cukrzycą powinien zwracać uwagę na jakość produktów i na zawartość węglowodanów, białka i tłuszczów. Przy planowaniu diety należy uwzględnić indywidualne preferencje żywieniowe i kulturowe pacjenta, wiek, płeć, poziom aktywności fizycznej oraz status ekonomiczny.

Według Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego proporcje głównych składników odżywczych wynoszą:

  • 45% to węglowodany, jeśli węglowodany pochodzą z produktów o niskim indeksie glikemicznym (IG) i dużym udziale błonnika, to ich zawartość może sięgać 60%,
  • 15-20% białko (1-1,5 g/1 kg m.c.), stosunek białka zwierzęcego do roślinnego 50%/50%
  • 25-40% tłuszcze, w tym 10% nasyconych, 20% jednonienasyconych i 6-10% wielonienasyconych
  • 25g błonnik pokarmowy (15 g/1000 kcal),
  • sól kuchenna nie powinna przekraczać 5g / dobę (2300 mg sodu/dobę).

Węglowodany – inaczej cukry, to składniki pokarmowe, które w bezpośredni sposób wpływają na wzrost stężenia glukozy we krwi, dlatego pacjenci z cukrzycą muszą zwrócić na nie szczególną uwagę. Ograniczenia dotyczące węglowodanów w diecie są największe. Wyróżniamy 2 rodzaje węglowodanów: przyswajalne i nieprzyswajalne.

Węglowodany (cukry) przyswajalne dzielimy na:

  1. szybkowchłanialne (łatwoprzyswajalne, cukry proste i dwucukry) – szybko podnoszą cukier we krwi, a są to: glukoza, fruktoza, sacharoza, laktoza. Występują w produktach, takich jak: cukier, miód, słodycze, syropy, soki, owoce, mleko płynne, mleko w proszku, mleko skondensowane, zabielacze do kawy, słodycze, ciasta;
  2. wolnowchłanialne (trudnoprzyswajalne, cukry złożone) – jest to skrobia, a źródłem węglowodanów złożonych są: kasze, ryż, płatki zbożowe, pieczywo, makarony, mąka, ziemniaki, suche nasiona roślin strączkowych.
dieta

Należy także zwrócić uwagę na INDEKS GLIKEMICZNY (IG) produktów, który wyraża wzrost glikemii pod wpływem 50 g określonych produktów spożywczych, w porównaniu ze wzrostem stężenia glukozy we krwi po spożyciu 50 g glukozy (indeks glukozy wynosi 100). Najprościej ujmując, o ile zwiększy się cukier we krwi po danym posiłku. W zależności od IG produkty dzielimy na:

  • mały IG (<50), np. suszone przyprawy; warzywa: ogórki, cukinia, papryka, cebula, seler naciowy, pomidory, warzywa zielone, czosnek, owoce, orzechy, migdały, nasiona, twaróg i jogurt odtłuszczony;
  • średni IG (51-75), np. chleb i makaron razowy, orkiszowy, kasze, otręby, płatki owsiane zwykłe, ryż brązowy, fasola i groszek z puszki, mango, banan, herbatniki, młode ziemniaki gotowane;
  • duży IG (> 75), np. chleb i pieczywo pszenne, kasza manna, mód, mleko tłuste, ryż biały, dojrzały banan, kukurydza z puszki, popcorn, ananas z puszki, pizza, ziemniaki puree, frytki, batoniki czekoladowe.

Należy także dodać, że wartość IG zależy również od:

  • ilości i rodzaju węglowodanów,
  • w przypadku owoców, od ich dojrzałości,
  • metody zastosowanej do przetworzenia lub obróbki produktu – rozgotowane i rozdrobnione mają wyższy IG,
  • ilości i formy skrobi obecnej w danym produkcie – stosunek amylozy/amylopektyny,
  • zawartości innych składników odżywczych – białka, tłuszczów, pektyn, kwasu fitynowego, tłuszczów organicznych.

Z tego powodu niższy indeks glikemiczny będą miały produkty twarde, świeże, np. jabłko (w porównaniu do soku z jabłek).

W praktyce klinicznej stosuje się pojęcie WYMIENNIKI WĘGLOWODANOWE (WW). 1 WW to taka ilość produktu, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych. Wówczas, czytając etykietę łatwo stwierdzić, jaka jest ilość węglowodanów w produkcie, np. 100 g produktu zawiera 35 g węglowodanów = 3,5 WW.

Białko – to składnik pożywienia, który jest materiałem budulcowym dla komórek organizmu. Białko może pochodzić zarówno z produktów zwierzęcych, jak i roślinnych. Produkty zwierzęce bogate w pełnowartościowe białko to: mięso, drób, ryby, jaja, mleko oraz jego przetwory.

Należy pamiętać, że mleko, oprócz pełnowartościowego białka, jest również źródłem węglowodanów szybkowchłanialnych (cukier mleczny – laktoza), dlatego jego ilość w diecie powinna być ograniczona. Można je spożywać w ilości ok. 300 ml dziennie, najlepiej w godzinach wieczornych. Bardziej polecane są fermentowane przetwory z mleka – maślanka, kefir, jogurt naturalny.

Ważnym produktem dostarczającym białko są także ryby, szczególnie morskie. Istotne jest także zwiększenie w diecie zawartości białka pochodzenia roślinnego, tak aby stosunek białka zwierzęcego do roślinnego wynosił co najmniej 50% do 50%. Z produktów roślinnych bogatym źródłem białka są suche nasiona roślin strączkowych (groch, fasola, soczewica, soja), polecane w diecie osób chorych na cukrzycę również ze względu na znaczną zawartość błonnika rozpuszczalnego (pektyn).

Tłuszcze – źródłem tłuszczu są zarówno produkty roślinne, jak i zwierzęce. Prawie połowa spożywanego przez nas tłuszczu znajduje się w produktach białkowych, tzn. w mięsie, wędlinach, serach, jajach, mleku. Należy jednak zwrócić uwagę na rodzaj spożywanego tłuszczu, gdyż zgodnie z zaleceniami tłuszcze nasycone powinny stanowić 10%, tłuszcze jednonienasycone także 10%, a tłuszcze wielonienasycone od 6% do 10% wartości energetycznej diety.

Tłuszcze pochodzenia zwierzęcego to: masło, śmietana, smalec oraz tłuszcz pochodzący z: mięsa, wędlin, jaj, mleka i jego przetworów. Tłuszcze roślinne są źródłem jedno- i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Źródłem kwasów tłuszczowych jednonienasyconych jest olej rzepakowy i oliwa z oliwek, natomiast źródłem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych są: olej sojowy, słonecznikowy, kukurydziany i arachidowy.

Bardzo ważne jest, aby unikać krakersów, chipsów, jarzyn smażonych w tłuszczu, panierki oraz wypieków komercyjnych: ciast, wafelków. Takie produkty zawierają nasycone kwasy tłuszczowe trans i ich spożycie podnosi poziom cukru we krwi.
dieta1

W praktyce te podstawowe zalecenia obejmują spożywanie dużej ilości warzyw i owoców. Prawidłowa dieta powinna opierać się na produktach spożywczych zawierających węglowodany, pochodzące z pełnego ziarna, owoców, warzyw oraz mleka z niską zawartością tłuszczu.

Należy zwrócić uwagę na odpowiednie spożycie warzyw w diecie, praktycznie warzywa powinny być w każdym posiłku. Zawierają one bowiem naturalnie mało tłuszczów, a wiele witamin, minerałów i błonnik, stanowiąc dobrą przekąskę pomiędzy posiłkami. Szczególnie istotne są nieskrobiowe warzywa, takie jak: szpinak, marchew, brokuły, zielony groszek, cykoria, kapusta, brukselka, kalafior, pietruszka, ziemniaki, sałata. Zalecane jest także spożywanie większej ilości ziaren i przetworów z ziaren, jak brązowy ryż czy makarony z pełnego ziarna.

Należy również spożywać większą ilość białka pochodzenia roślinnego (groch, fasola, kukurydza) oraz zwiększyć ilość białka pochodzącego z ryb. Z produktów pochodzenia zwierzęcego zaleca się ograniczenie ilości tłuszczów nasyconych poprzez wybór „chudego” mięsa, jak polędwica wołowa lub wieprzowa; stosowanie produktów niskotłuszczowych, jak mleko odtłuszczone, jogurt niskotłuszczowy, chude sery: używanie większej ilości oliwy zamiast stałych tłuszczów.

Posiłki najlepiej komponować tak, aby zawierały wszystkie podstawowe składniki pokarmowe, tzn. węglowodany, białka i tłuszcze.

Zalecany dobowy rozkład posiłków:

  • 3 główne posiłki,
  • 1-2 małe przekąski pomiędzy nimi ( małe tzn. 1,5-2 WW).
talerz

ZALECANE PRODUKTY 

SKŁADNIK POKARMOWYZALECANENIEZALECANE
Produkty zbożowe Pieczywo ciemne i jasne, a także w ograniczonej ilości – makarony (polecane szczególnie z mąki razowej), kasze i ryż. Z kasz wybierać raczej grube, jak gryczana i pęczak. Musli najlepiej przygotować samemu, bez cukru, miodu i czekolady. Chałka, strucla, bułki maślane, rogale, pieczywo półfrancuskie, chleb razowy na miodzie.
Owoce
dzienne spożycie do 250-300 g (3 WW)
Najmniej węglowodanów dostarczają np. grejpfruty (szczególnie zielone), poziomki, truskawki, maliny. Owoce o średniej zawartości węglowodanów to: agrest, arbuz, brzoskwinie, czereśnie, jagody, jabłka, gruszki, kiwi, morele, mandarynki, pomarańcze, porzeczki czerwone, wiśnie. Dużo węglowodanów zawierają czarne porzeczki, winogrona, banany i ananasy z puszki. Owoce suszone. Koniecznie wyeliminować syropy owocowe, dżemy, powidła, marmoladę.
Warzywa
spożywać codziennie, w każdym posiłku, łącznie około 500 g, przynajmniej połowę na surowo
Najmniej węglowodanów dostarczają: cykoria, kalafior, brokuły, kapusta pekińska, kapusta kiszona, ogórki świeże i kiszone, pomidory, rzodkiewki, sałata zielona, szparagi, szpinak, cukinia, seler naciowy i korzeniowy, papryka zielona, grzyby. Więcej: buraki, cebula, fasolka szparagowa, wszelkie rodzaje kapusty, marchew, pietruszka, papryka czerwona, pory. Warzywa o dużej zawartości węglowodanów to: suche nasiona roślin strączkowych, bób, groszek zielony, groszek konserwowy, soczewica, kukurydza, soja, ziemniaki. Ziemniaki ubite, w postaci puree, placki ziemniaczane, smażone frytki (można zastąpić mrożonymi, przeznaczonymi do pieczenia). Ziemniaki należy jeść z umiarem, najlepiej ugotowane lub upieczone w całości bez dodatku tłuszczu.
Napoje Woda – przegotowana lub mineralna niegazowana. Ograniczyć soki owocowe i warzywne. Unikać słodkich napojów.
Jaja Prawie nie zawierają węglowodanów. Białka jaj nie mają cholesterolu, można ich użyć do jajecznicy, sałatek, majonezu, klusek.  
Mleko i przetwory mleczne
zawierają laktozę (cukier mleczny), która stosunkowo szybko podnosi poziom glukozy we krwi; można wypić ok. 300 ml mleka dziennie, najlepiej w kilku porcjach
Kefir, jogurt lub maślanka. Wybierać produkty z 2% zawartością tłuszczu. Sery twarogowe - najlepiej wybierać chude i półtłuste. Do przygotowania twarożków wskazane jest używać zsiadłego mleka, kefiru lub jogurtu naturalnego.  Jogurty owocowe, słodkie twarożki i desery mleczne. Sery żółte i pleśniowe - ograniczyć.
Mięso Chude gatunki: drób (kurczak, indyk), cielęcina, młoda wołowina, w ograniczonej ilości chudy schab. Drób powinno się jeść bez skóry. Wskazane jest częste (2-3x/tygodniowo) spożywanie ryb, zwłaszcza morskich. Baranina, wieprzowina, mięso kaczki i gęsi oraz podroby. Unikać parówek, serdelków, szynki wieprzowej, kiszek, salcesonów i pasztetów oraz konserw.
Słodycze i desery Bezcukrowe galaretki, kisiele, budynie (mogą być z dodatkiem słodziku). Najlepiej zupełnie z nich zrezygnować. Ciasta i desery przeznaczone dla chorych na cukrzycę powinny zawierać bardzo mało cukru, tłuszczu i żółtek. Mogą to być ciasta drożdżowe, biszkoptowe, ptysiowe lub ucierane (ewentualnie obsypane słodzikiem).

Tabela 3. Produkty zalecane i produkty, których należy unikać.

insulinoterapia

W cukrzycy typu 1 leczenie obejmuje tylko stosowanie insulinoterapii, która powinna być dopasowana do zwyczajów żywieniowych pacjenta, składu spożywanych posiłków (zawartości węglowodanów, białek i tłuszczów) oraz trybu życia i aktywności fizycznej.

Insulinoterapia jest prowadzona w postaci wielokrotnych wstrzyknięć insuliny lub zastosowania osobistej pompy insulinowej (OPI). Model insulinoterapii dobiera się indywidualnie dla danego chorego:

  1. Metoda wstrzyknięć wielokrotnych insuliny Baza-Bolus.
  2. Terapia za pomocą osobistej pompy insulinowej (OPI).

Przez wiele lat podstawą insulinoterapii było zastosowanie insulin ludzkich uzyskiwanych metodą rekombinacji genetycznej, przy użyciu Bacterium coli lub drożdży.

Podawanie insuliny ma na celu odtworzenie fizjologicznego wydzielania insuliny przez trzustkę z utrzymywaniem niewielkiego, podstawowego poziomu insuliny w organizmie oraz z większymi, ale krótkimi pulsami insuliny w odpowiedzi na glukozę.
Preparat Czas działania [godz.]
Insuliny krótkodziałające
Ludzkie:
insulina ludzka krótkodziałająca

6 - 8
Analogowe:
Aspart
Lizpro
Gluliz

3 - 4

2 - 2,5
Insuliny długodziałające  
Ludzkie:
insulina ludzka NPH 
 
10 - 16
Analogowe:
Glargine U100
Glargine U300
Detemir
Degludec

24
+30
16 - 20
42

Tabela 5. Rodzaje insulin według czasu ich działania.

Obecnie dostępne insuliny ludzkie, ze względu na czas działania od wstrzyknięcia, można podzielić na insuliny krótkodziałające oraz długodziałające.

INSULINY LUDZKIE KRÓTKODZIAŁAJĄCE

Insuliny, o krótkim czasie działania podaje się przed posiłkami w celu obniżenia glikemii poposiłkowej.

Początek działania insulin ludzkich krótkodziałających następuje po 30-45 minutach od wstrzyknięcia, a szczyt działania po 2-3 godzinach, dlatego iniekcje należy wykonywać około 30 minut przed głównymi posiłkami. Ze względu na stosunkowo długi czas działania (6-8 h) terapia insulinami ludzkimi krótkodziałającymi wymaga, poza 3 głównymi posiłkami, regularnego spożywania przekąsek w postaci drugiego śniadania, podwieczorku oraz drugiej kolacji. Sprzyja to poposiłkowej hiperinsulinemii i przyrostowi masy ciała oraz zwiększa ryzyko hipoglikemii.

INSULINY LUDZKIE SZYBKODZIAŁAJĄCE

Analogi szybkodziałające to zmodyfikowane cząsteczki insuliny ludzkiej w ten sposób aby czas działania był krótszy i szybszy. W porównaniu z insulinami ludzkimi szybciej osiągają one maksymalne stężenie w surowicy oraz działają krócej, bo do około 2,5-4 h.

Iniekcje można wykonywać zaraz przed jedzeniem, w trakcie jedzenia, a nawet po nim. Stosowanie analogów pozwala na większą swobodę w modyfikowaniu składu i czasu spożywania posiłków oraz w uniknięcie hiperglikemii poposiłkowej, przy mniejszym ryzyku epizodów hipoglikemii.

Badania porównujące zastosowanie insulin ludzkich krótkodziałających do analogowych szybkodziałających, wykazały istotne korzyści z terapii analogami w postaci lepszej kontroli glikemii poposiłkowej, bez zwiększenia objawów hipoglikemii.

DAWKA I CZAS PODANIA

Dobór dawki oraz czas podania każdego doposiłkowego bolusa/wstrzyknięć insuliny zależy od:

  • makroskładników posiłku: rodzaju węglowodanów, indeksu glikemicznego, zawartości białka i tłuszczów;
  • aktualnego poziomu glukozy i insuliny we krwi;
  • farmakokinetyki stosowanej insuliny;
  • aktywności/wysiłku.

Insuliny podstawowe (bazalne) to insuliny o dłuższym czasie działania (czas działania zależy od rodzaju insuliny, patrz: tabela 3). Terapia pacjentów z cukrzycą typu 1 z zastosowaniem analogów długodziałających jest bardziej skuteczna w obniżeniu hiperglikemii porannej, przy mniejszym ryzyku hipoglikemii.

WSTRZYKNIĘCIA INSULINY

wstrzykniecia

W metodzie wielokrotnych wstrzyknięć insulina podawana jest podskórnie za pomocą wstrzykiwacza (pena). Do pena insulinowego przykręca się jednorazową igłę. Igły należy wymieniać po każdym wstrzyknięciu insuliny. Tępa igła jest przyczyną bolesnych wstrzyknięć i tworzenia się odczynów zapalnych w miejscu wkłucia. Należy także zwrócić uwagę na dobór długości igieł. Najczęściej zalecane są najkrótsze 4-5 mm – wówczas ukłucie jest prostopadłe, igły 6 mm – ukłucie pod kątem 45 stopni, igły 8 mm i dłuższe – ukłucie w fałd skórny.

Zalecane miejsca wkłucia insuliny:

  • brzuch 
  • ramiona
  • uda
  • pośladki.

Osobista Pompa Insulinowa (OPI)

pompy

Aternatywą w stosunku do modelu wielokrotnych wstrzyknięć insuliny jest zastosowanie podskórnego wlewu insuliny za pomocą osobistej pompy insulinowej (OPI), które zostało wprowadzone do leczenia cukrzycy typu 1 około 30 lat temu. Zastosowanie tego rodzaju terapii staje się coraz bardziej rozpowszechnione zwłaszcza wśród dzieci i młodzieży z cukrzycą.

W Polsce ten model leczenia objęty jest obecnie całkowitą refundacją dla dzieci i młodzieży do 26. roku życia. Metoda OPI umożliwia: bardziej fizjologiczny sposób dostarczania insuliny w dążeniu do naśladowania podstawowego (baza) i okołoposiłkowego wydzielania insuliny (bolusy), daje większą elastyczność oraz dowolność w przyjmowaniu posiłków i odpowiednio dostosowanej do posiłku dawki insuliny, w bardziej komfortowy sposób umożliwia osiągnięcie normalizacji glikemii i obniżenie poziomu HbA1c, zmniejszenie ilości ciężkich hipoglikemii.

Terapia pompowa jest szczególnie skuteczna u osób: z chwiejnym przebiegiem cukrzycy, ze zjawiskiem brzasku* (dawn phenomenon), z częstymi nieuświadomionymi hipoglikemiami, z małym dobowym zapotrzebowaniem na insulinę oraz z nieregularnym trybem życia.

Obecnie dostępne w Polsce pompy insulinowe:

  • pompa insulinowa bez dodatkowych funkcji,
  • pompa insulinowa ze zintegrowanym ciągłym monitorowaniem glikemii (sensor augmented pump, SAP),
  • pompa insulinowa ze zintegrowanym ciągłym monitorowaniem glikemii i półautomatyzmem działania,
  • pompa-sensor-automatyczny algorytm podaży insuliny tworzy pompę z pętlą zamkniętą (sztuczna trzustka), (CL, Close-Loop Pump lub PA, artifitial pancreas) – obecnie jeszcze niedostępna w Polsce.

* Zjawisko brzasku – to wzrost stężenia glukozy we krwi w godzinach rannych (około 4.00-5.00), czego skutkiem jest wysoki poziom cukru po obudzeniu.

Co to jest samokontrola?

Jak wspomniano wcześniej, niezbędnym elementem leczenia cukrzycy jest samokontrola glikemii, czyli samodzielne pomiary glikemii dokonywane przez pacjenta. Do tego celu służą małe analizatory – glukometry. Samokontrola glikemii jest również zalecana, by osiągnąć cele terapeutyczne u chorych z cukrzycą.

Pomiary glikemii należy wykonywać kilkakrotnie w ciągu dnia, zaleca się badanie poziomu glukozy na czczo, przed posiłkami i 2 godziny po posiłkach, przed snem, co daje min. 9-10 pomiarów dziennie.

Dodatkowo należy zwiększyć częstość pomiarów w sytuacjach wyjątkowych:

  • stres,
  • choroba,
  • miesiączka,
  • wysiłek.

Pacjenci z cukrzycą typu 1 mogą stosować również systemy do ciągłego monitorowania glikemii (CGM). Systemy takie składają się z sensora i transmitera (przetwornika). Sensor bada stężenie glukozy w płynie tkankowym i wynik przekazuje do transmitera, a następnie do odbiornika, jakim może być np. pompa insulinowa.

Zalecana częstość samokontroli glikemii

Pacjent z cukrzycą typu 1

Glukometr
Minimalna ilość: 4 razy dziennie
Zalecana ilość: 8-10 razy dziennie
Pomiary: na czczo, przed posiłkami, przed snem, 2 godz. po posiłku, przy wysiłku.

CEL GLIKEMII
Kontrola skuteczności terapii – co 3 miesiące
Poziom HbA1c poniżej 6,5% Poziom HbA1c poniżej 8%
Dla chorych z:
− krótkim czasem trwania cukrzcy,
− szacunkowo oczekiwaną długą przeżywalnością.
Dla chorych z:
− epizodami ciężkim hipoglikemii,
− zaawansowanymi powikłaniami mikronaczyniowymi/makronaczyniowymi,
− ciężkie schorzenia dodatkowe,
− długim czasem trwania niewyrównanej cukrzycy.
Zalecana częstość oznaczeń poziomu HbA1c:
- 2 razy w roku – u pacjentów ze stabilnym wyrównaniem,
- co 3 miesiące u chorych wymagających zmiany terapii.
CEL GLIKEMII
Przy stosowaniu glukometru:
− na czczo i przed posiłkami 80-110 mg/dl (4,4-6,1 mmol/l),
− 2 godz. po posiłkach <140 mg/dl (7,8 mmol/l).

Jak badać cukier?

Zobacz film instruktażowy jak wykonać „Pomiar glikemii krok po kroku” w zakładce „Pomoc” na www.examedin.com

Przed pomiarem poziomu cukru należy umyć ręce w ciepłej wodzie z mydłem, a następnie wytrzeć ręcznikiem. Nie stosuje się natomiast środków odkażających przed pobraniem krwi.

Do badania należy uzyskać małą kroplę krwi poprzez nakłucie palca. Można to zrobić zwykłą jałową igłą lub specjalnym nakłuwaczem, dostępnym w zestawie z glukometrem. Użycie nakłuwacza Examedin® powoduje, iż nieprzyjemny moment nakłucia jest prawie bezbolesny. Ponadto nie widać igły, co poprawia komfort wykonania tej czynności.

Przed pobraniem krwi należy wyjąć z opakowania test paskowy, a następnie wsunąć go w górny otwór w glukometrze. Glukometr w tym momencie się włączy, na ekranie ukaże się data, godzina oraz migająca kropla. W tym momencie należy nakłuć palec i dwoma palcami drugiej ręki delikatnie uciskać opuszkę po obu stronach nakłucia. Uzyskaną w ten sposób kroplę krwi należy umieścić na teście paskowym. Po kilku sekundach na ekranie glukometru pojawi się wynik pomiaru poziomu, jednostki pomiaru to mg/dl lub mmol/l.

tabela

Poproś swojego lekarza o dzienniczek samokontroli Examedin® lub ściągnij aplikację Examedin® App.

W razie wysokich wartości glikemii – tzn. powyżej 250 mg/dl (13,9 mmol/l) zalecany jest pomiar obecności cukru i acetonu w moczu. Służą do tego specjalne testy paskowe, które można kupić w aptece. Taki pasek testowy należy zanurzyć w próbce moczu pobranej rano tuż po obudzeniu się. W zależności od rodzaju użytego paska należy odczekać kilkanaście / kilkadziesiąt sekund i dokonać odczytu wyniku przez porównanie koloru paska testowego z wzorcem na opakowaniu pasków; oddzielnie dla glukozy i oddzielnie dla ciał ketonowych (aceton).

Prawidłowy wynik badania to brak obecności glukozy i ciał ketonowych. Należy go również odnotować w dzienniczku samokontroli.

Co mierzymyWartość docelowa
Aceton (A) Brak obecności
Cukier (C) Brak obecności

 Tabela 6. Pomiar cukru i acetonu w moczu.

Należy podkreślić, że samokontrola glikemii przy użyciu glukometru jest niezbędnym elementem życia chorego z cukrzycą, jej celem jest:

  • osiągnięcie jak najlepszych, stabilnych wartości glikemii,
  • ocena skuteczności terapii,
  • unikanie ostrych powikłań hipoglikemii i hiperglikemii,
  • modyfikacja diety i dopasowanie wysiłku fizycznego,
  • adaptacja dawek insuliny do zmieniających się warunków codziennego życia,
  • osiągnięcie większej samodzielności oraz bardziej elastyczny tryb życia.

 

Korzystny wpływ aktywności fizycznej

Aktywność fizyczna ma pozytywny wpływ na zdrowie. Dlatego też jest ważnym elementem prawidłowego, kompleksowego leczenia cukrzycy.

Aktywność fizyczna:

  • poprawia wrażliwość na insulinę,
  • pomaga kontrolować poziom glikemii i profil lipidowy,
  • sprzyja redukcji masy ciała,
  • wpływa korzystnie na nastrój.

Zasady podejmowania wysiłku fizycznego:

  • początkowe zalecenia dotyczące aktywności fizycznej powinny być umiarkowane i uzależnione od możliwości pacjenta w zakresie wykonywania wysiłku;
  • w celu uzyskania optymalnego efektu wysiłek fizyczny powinien być regularny, podejmowany co najmniej co 2-3 dni, a najlepiej codziennie;
  • rozpoczynając intensywną aktywność fizyczną, należy wykonywać trwające 5-10 minut ćwiczenia wstępne, a na zakończenie — uspokajające;
  • wysiłek fizyczny może zwiększać ryzyko ostrej lub opóźnionej hipoglikemii;
  • alkohol może zwiększać ryzyko wystąpienia hipoglikemii po wysiłku;
  • należy zwracać uwagę na zapobieganie odwodnienia organizmu w warunkach wysokiej temperatury otoczenia;
  • należy pamiętać o ryzyku uszkodzenia stóp podczas wysiłku (zwłaszcza przy współistniejącej neuropatii obwodowej i obniżeniu progu czucia bólu), o konieczności pielęgnacji stóp i wygodnym obuwiu.

Ryzyko dotyczące wysiłku fizycznego u chorych na cukrzycę

Hipoglikemia:

  • należy oznaczać glikemię przed wysiłkiem fizycznym, w jego trakcie i po jego zakończeniu;
  • przed planowanym wysiłkiem należy rozważyć redukcję o 30-50% (w zależności od indywidualnej reakcji) dawki insuliny szybko-/krótkodziałającej, której szczyt działania przypada na okres wysiłku lub wkrótce po jego zakończeniu;
  • podczas leczenia przy użyciu pompy insulinowej zaleca się zmniejszenie podstawowego przepływu insuliny o 20-80%, w zależności od intensywności i czasu trwania wysiłku, najlepiej 2 godziny przed jego rozpoczęciem;
  • przed nieplanowanym wysiłkiem fizycznym należy spożyć dodatkową porcję cukrów prostych (20-30 g / 30 min wysiłku), rozważyć ewentualną redukcję dawki insuliny podawanej po wysiłku;
  • należy unikać wstrzykiwania insuliny w kończyny, które będą obciążone wysiłkiem, w przypadku gdy wysiłek fizyczny rozpoczyna się 30-60 minut od momentu jej wstrzyknięcia.

Dekompensacja metaboliczna:

  • bardzo intensywny wysiłek fizyczny (> 90% VO2 max) oraz wysiłek podejmowany w warunkach hipoksji (np. wspinaczka wysokogórska) może prowadzić do hiperglikemii i kwasicy;
  • jeżeli wartość glikemii przekracza 250 mg/dl (13,9 mmol/l), chorzy na cukrzycę typu 1 powinni wykonać oznaczenie ciał ketonowych w moczu i w przypadku stwierdzenia ketonurii nie podejmować intensywnego wysiłku.
CIEKAWOSTKA
Czy wiesz, że ćwiczenia oddechowe są najprostszą i najpowszechniejszą metodą łagodzenia stresu, czyli napięcia psychicznego i fizycznego? Wykonanie kilku wolnych, głębokich oddechów pozwala się uspokoić i odgonić niepokojące myśli.

Słowniczek:
Hiperglikemia (przecukrzenie) – wysoki poziom glukozy we krwi, > 250 mg/dl
Hipoglikemia (niedocukrzenie) – spadek poziomu cukru we krwi, < 70 mg/dl
CGM – ciągłe monitorowanie glikemii
OPI – osobista pompa insulinowa
WW – wymiennik węglowodanowy
IG – indeks glikemiczny

Ta strona używa plików Cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i możliwości zmiany ustawień Cookies w przeglądarce.

Zrozumiałem