A

A+

examedin fast pro

Słowniczek

Zbiór najważniejszych pojęć dla każdego diabetyka.

K

Kalibracja do osocza to przedstawienie wyników pomiaru stężenia glukozy we krwi, w przeliczeniu na osocze, za pomocą glukometru. Oznacza to, że na glukometrze jako wynik pomiaru, wyświetlane jest stężenie glukozy w osoczu krwi włośniczkowej. Glukometr automatycznie przelicza stężenie glukozy oznaczonej w pobranej do danego badania próbce pełnej krwi włośniczkowej.

Co to jest kalibrator?

Charakterystyczny pasek testowy, który ma możliwość przechowywania merytorycznych informacji, dotyczących elektrod wykorzystywanych do uzyskania dokładnych pomiarów stężenia krwi za pomocą glukometru, nazywany jest kalibratorem. Paski kalibracyjne używane są tylko raz i stosowane są w celu prawidłowego zaprogramowania testów paskowych w urządzeniu po ich otwarciu. Kalibracja dokonywana jest po to, aby wskazane wyniki CGM były jak najdokładniejsze. Kalibrowanie należy do łatwych czynności. Aby wynik pomiaru był dokładny, kalibracja musi być wykonana w sposób poprawny.

Jak dokonać kalibracji?

Urządzenie do mierzenia poziomu glukozy we krwi należy poddać kalibracji zgodnie z informacjami zawartymi w instrukcji glukometru. Niektóre urządzenia wymagają od użytkownika pierwszej kalibracji. Producenci zalecają wykonywanie kalibracji co 4 godziny w ciągu dnia, co podnosi dokładność odczytów. W celu sprawdzenia sprzętu i poprawnie przeprowadzonej kalibracji, do urządzenia monitorującego glukozę dołączony jest płyn kontrolny.

Co to jest BMI i w jaki sposób obliczyć wskaźnik?

BMI (Body Mass Index) to współczynnik powstały przez podzielenie masy ciała wyrażonej w kilogramach przez kwadrat wysokości podanej w metrach. Zakres wartości jest opracowany dla osób dorosłych. BMI jest standardowym wskaźnikiem oceny masy ciała wykorzystywanym do oceny porównawczej grup społecznych, populacji. Dość dobrze koreluje z zawartością tkanki tłuszczowej w organizmie. Minusem jest to, że nie uwzględnia typu budowy ciała. Wysoka masa ciała nie zawsze wynika z zawartości tkanki tłuszczowej, ale np. z masy mięśniowej, zawartości wody pozakomórkowej wynikającej z obrzęków, masy kostnej. Różnice mogą być widoczne w przypadku nawet 1/3 dorosłych kobiet. Związek między wielkością wskaźnika a ryzykiem chorób różni się między populacjami, np. wśród Azjatów ryzyko cukrzycy jest znacząco wyższe przy niższych wartościach BMI. Zawartość tłuszczu w organizmie jest wyższa u kobiet niż u mężczyzn, przy normalnej masie ciała. Nie stosuje się wskaźnika BMI do oznaczania prawidłowej masy ciała u dzieci do 14. roku życia.

II Klasyfikacja BMI u osób dorosłych

Kategoria

BMI

Waga ciała

Ryzyko chorób towarzyszących otyłości

wygłodzenie

<16,0


niedowaga

minimalne, ale zwiększony poziom wystąpienia innych problemów zdrowotnych

wychudzenie

16,00–16,99

niedowaga

17,00–18,49

pożądana masa ciała

18,50–24,99

optymalna

minimalne

nadwaga

25,00–29,99

nadwaga

średnie

otyłość I stopnia

30,00– 34,99


otyłość

wysokie

otyłość II stopnia (duża)

35,00– 39,99

bardzo wysokie

otyłość III stopnia (chorobliwa)

>40,0

ekstremalny poziom ryzyka

Norma BMI w zależności od wieku

Pożądany BMI zmienia się z wiekiem i wynosi odpowiednio: 

  • 19–24 lata: 19–24
  • 25–34 lata: 20–25
  • 35–44 lata: 21–26
  • 45–54 lata: 22–27
  • 55–64 lata: 23–28
  • ponad 64 lata: 24–29

Bolus to inaczej podanie leku w dużej dawce, mające na celu uzyskanie efektywnego stężenia w tkankach, w jak najkrótszym czasie. Przyjmowane jest, że biodostępność leku podanego dożylnie w bolusie wynosi 100%. Bolus podawany jest w pompie insulinowej, która jest coraz bardziej popularna. 

Bolusy naśladują naturalne wydzielanie insuliny przez trzustkę i dzięki temu zapewniają wyższe jej stężenie wtedy, gdy jest to najbardziej potrzebne. Wyróżniamy bolusy proste, złożone i przedłużone. Bolus prosty przeznaczony jest do posiłków węglowodanowych, bolus przedłużony, to dawka insuliny podawana przy posiłkach białkowo-tłuszczowych, natomiast bolus złożony to połączenie i optymalizacja dawki insuliny dla posiłków białkowo-tłuszczowych i węglowodanowych. Kalkulator bolusa (KB) jest jedną z najważniejszych opcji współczesnych pomp insulinowych. Ułatwia zarówno korekcyjne, jak i posiłkowe dawkowanie insuliny. Kalkulator bolusa zdecydowanie poprawia kontrolę metaboliczną pacjenta i zwiększa jego bezpieczeństwo, znacznie zmniejsza również ryzyko hipoglikemii. 

Kalkulator WW służy do obliczania ilości wymienników węglowodanowych i białkowo-tłuszczowych oraz kcal w posiłkach. Jeden wymiennik węglowodanowy odpowiada takiej ilości produktu wyrażonej w gramach, która zawiera 10 g węglowodanów przyswajalnych. Obliczanie ilości kalorii lub wymienników węglowodanowych jest jednym z najtrudniejszych problemów, z którymi borykają się osoby chore na cukrzycę. Kalkulator WW przeznaczony jest nie tylko dla osób z cukrzycą, ale również dla wszystkich, którzy chcą kontrolować ilość spożywanych kilokalorii. Dodatkowo, pozwala na tworzenie listy własnych produktów, potraw i posiłków. W kalkulatorze wymienników węglowodanowych korzystamy z tabeli, w której mamy listę konkretnych produktów wraz z ich kalorycznością.

Kalkulator WW a cukrzyca

Zasady odżywiania się diabetyków niewiele różnią się obecnie od zaleceń dla osób zdrowych. Podstawą diety jest ograniczanie cukrów prostych. Dietę należy dostosować do wieku i trybu życia pacjenta. Zasadniczą różnicą jest to, że osoby z cukrzycą muszą dokładnie wiedzieć, ile w ich posiłkach znajduje się węglowodanów (wymienników węglowodanowych). 

Pacjenci leczeni insuliną biorą pod uwagę ilość wymienników do obliczania dawki leku do posiłku. W tym przypadku dawka insuliny jest wtórna do zaplanowanego posiłku, np. na obiad pacjent zjada mniej węglowodanów i bierze mniej insuliny, a do innego posiłku więcej. Ważne, by glikemie po posiłkach mieściły się w normie.

 Inaczej sytuacja wygląda u pacjentów z cukrzycą typu 2, którzy są leczeni lekami doustnymi. Dawki leków są stałe, dlatego posiłki powinny być o podobnej zawartości węglowodanów. 

10 g węglowodanów, które stanowią 1 WW, to wielkość umowna, ponieważ początkowo jako 1 WW określano 12 g węglowodanów, wartość tę później zaokrąglono, tak aby ułatwić pacjentom przeliczanie wymienników (dzielenie przez 10 jest łatwiejsze niż przez 12).

Po wymyśleniu systemu wymienników i wprowadzeniu go do leczenia cukrzycy, obliczono ilość WW w najczęściej spożywanych produktach (pieczywo, kasze, makarony, owoce) i umieszczono je w specjalnych tabelach (podobnych do tabeli kaloryczności), dzięki którym szybko można sprawdzić, jaka ilość danego pożywienia ma równowartość 10 g węglowodanów. Dzisiaj wymienniki węglowodanowe możemy szybko obliczyć sami, mając do pomocy wagę kuchenną oraz informacje o gramaturze i zawartości węglowodanów w 100 g lub porcji produktu.

Obecnie oprócz tradycyjnej metody przeliczania „ręcznego”, mamy wiele dostępnych darmowych aplikacji, które obliczają za nas liczbę WW po wstawieniu odpowiedniej gramatury i rodzaju produktu.

Co to są kalorie?

Kaloria to jednostka, która definiuje nam ilość ciepła, jaką należy dostarczyć, aby podnieść temperaturę jednego grama wody o jeden stopień Celsjusza. Pojedyncza kaloria stanowi bardzo małą ilość energii, dlatego przyjęto wyższą jej wartość, którą nazwano kilo- kalorią. Jedna kilo kaloria to 1000 kalorii i zapisujemy ją jako „kcal”. W dietetyce kalorie mówią nam o ilości energii, jaką dostarczymy organizmowi, spożywając porcję określonego produktu.

Kalorie w cukrzycy

Cukrzyca jest chorobą, która wymaga szczególnej uwagi związanej z ilością dostarczanych kcal. Związane jest to ze specyfiką schorzenia, często wymagającą od pacjenta przestrzegania diety. Sposób odżywiania i ilość dostarczanego pokarmu stanowią w cukrzycy podstawę do osiągania zadowalających efektów terapeutycznych. Jest warunkiem koniecznym, jeśli zachodzi potrzeba obniżenia masy ciała, jak również sprzyja wyrównaniu stężenia glukozy we krwi. Jednak sama ilość kcal nie jest wystarczającym kryterium w diecie diabetyka. Zalecenia mówią, że chory powinien spożywać jak najmniej cukrów prostych, które w krótkim czasie po spożyciu powodują duże stężenie glukozy we krwi. Podstawą dostarczenia energii w postaci węglowodanów powinny być węglowodany złożone. Proces ich trawienia i przyswajania jest rozłożony w czasie, co nie doprowadza do gwałtownego podwyższenia stężenia cukru. Z powodu takich obostrzeń powstało wiele tzw. diet cukrzycowych, które mają ułatwić choremu dostarczenie odpowiedniej ilości kcal. Podczas tworzenia jadłospisu dietetycy wykorzystują produkty o niskim indeksie glikemicznym, a w swojej pracy posiłkują się tabelami wymienników węglowodanowych. Idealna dieta nie jest łatwa do ustalenia. Ustalając zapotrzebowanie na kcal, dietetyk musi wziąć pod uwagę szereg aspektów związanych ze zdrowiem i życiem pacjenta. Należą do nich: masa ciała, BMI (współczynnik pomocny w określeniu należnej masy ciała), wzrost, budowa, aktywność fizyczna, charakter wykonywanej pracy. Dieta powinna pokryć zapotrzebowanie na: węglowodany, białka, tłuszcze, witaminy, mikro- i makroelementy. Z reguły jest ona oparta na produktach nieprzetworzonych, obejmuje chude mięso, dużą porcję warzyw, niskotłuszczowe produkty mleczne oraz pełnoziarniste (razowe) pieczywo.

Czy warto dbać o ilość dostarczanych kalorii?

Jak wiadomo odpowiednia ilość kalorii dostarczona pod postacią produktów o niskim indeksie glikemicznym przynosi choremu na cukrzycę wiele korzyści. Pozwala schudnąć lub zachować właściwą masę ciała. Znacznie redukuje liczbę epizodów hiperglikemicznych, co zapobiega rozwojowi cukrzycy i jej groźnym w skutkach powikłań.

Najważniejsze informacje

Historia rozpoczyna się w 1865 r., kiedy w moczu osób chorych na cukrzycę odkryto obecność kwasu acetylooctowego, pierwszego poznanego ketokwasu. Ketogeneza, inaczej szlak Lynena od nazwiska odkrywcy, to proces powstawania ciał ketonowych w organizmie w sytuacji niedostatecznej ilości energii pochodzącej z podstawowego źródła, czyli glukozy. Trwający krótko nie stanowi zagrożenia dla zdrowia, ale nadmierna produkcja ciał ketonowych może skutkować zakwaszeniem organizmu. Natomiast zbyt długo trwająca ketogeneza jest szczególnie niebezpieczna dla osób chorych na cukrzycę typu 1 i 2. 

Zjawisko ketogenezy ma miejsce w wątrobie. Organizm, aby się odżywić, przekształca tłuszcze w ciała ketonowe, które stanowią materiał energetyczny dla tkanek pozawątrobowych. Narządy uczestniczące w procesie spalenia ciał ketonowych to: mózg, jelito, mięśnie szkieletowe i serce. Proces ten jest kontrolowany przez hormony, takie jak glukagon, epinefryna, hormon wzrostu i insulina.

Zwiększona ketogeneza ma miejsce wtedy, kiedy niewystarczająca ilość insuliny bądź też insulinooporność sprawiają, że komórki nie mogą spożytkować obecnej we krwi glukozy. Do wzrostu produkcji ciał ketonowych dochodzi również podczas głodówki, kiedy organizm zmuszony jest do pozyskiwania energii z odłożonych na zapas w tkance tłuszczowej triglicerydów. Nadmiar ciał ketonowych we krwi może się pojawiać przejściowo, gdy ilość spożytych węglowodanów jest odpowiednia, ale towarzyszy temu także nadmiar zjedzonego tłuszczu (tzw. dieta wysokotłuszczowa). Wysokie stężenie ciał ketonowych jest również wynikiem: przedłużającego się, wyczerpującego wysiłku fizycznego, nadużywania alkoholu, ograniczenia spożycia węglowodanów (dieta niskowęglowodanowa), uporczywych wymiotów, biegunki i gorączki, stosowania niektórych leków (np. lewodopy w chorobie Parkinsona) lub nadczynności tarczycy.

Ketogeneza to alternatywne źródło dostarczania energii w postaci ciał ketonowych, gdy w organizmie człowieka dochodzi do niedoborów węglowodanów.

Kwasica Ketonowa

Jest wynikiem nadmiaru ciał ketonowych w organizmie wywoływanych przez:

- zaburzenie przebiegu glukogenezy,

- nadmiar wolnych kwasów tłuszczowych.

Nadmiar ciał ketonowych wydalany jest z moczem, dlatego tak ważne jest wypijanie dużej ilości wody.

Objawy kwasicy ketonowej

Zależą od stopnia zakwaszenia organizmu. Przy łagodnej cukrzycowej kwasicy ketonowej występują:

- niepokój;

- osłabienie;

- oddech Kussmaula – bardzo głęboki, przyspieszony; nazywany jest też „oddechem kwasiczym” lub „gonionego psa”. Spowodowany drażnieniem przez kwaśne ketony ośrodka oddechowego w rdzeniu przedłużonym;

- ciała ketonowe w moczu;

- zmęczenie;

- nudności;

- zapach acetonu z ust.

 Przy ciężkiej kwasicy ketonowej:

- zwiększone pragnienie;

- suchy, obłożony język, suchość w jamie ustnej;

- wielomocz;

- suchość skóry;

- „rumieniec kwasiczy", spowodowany rozszerzeniem naczyń krwionośnych;

- wysypka na ciele;

- ból brzucha;

- ból klatki piersiowej;

- zaburzenia świadomości, utrata przytomności;

- śpiączka.

Leczenie kwasicy ketonowej

Zwykle wymaga leczenia szpitalnego. Wdrożenie odpowiedniego leczenia kwasicy ketonowej prowadzi do normalizacji stężenia glukozy we krwi oraz wyrównania zaburzeń wodno-elektrolitowych i kwasowo-zasadowych.

Sposoby leczenia:

- insulinoterapia – podawanie insuliny;

- wyrównanie zaburzeń kwasowo-zasadowych, niedoborów wodnych i elektrolitowych;

- leczenie powikłań, takich jak: niewydolność nerek, wstrząs i zespół rozsianego wykrzepiania wewnątrznaczyniowego (zespół DIC).

Warto pamiętać, że kwasica ketonowa (ketoza) pojawia się nie tylko przy niskiej dawce insuliny, ale także wskutek stanu zapalnego czy urazu.

Ketonemia to określenie podwyższonego poziomu ciał ketonowych w surowicy krwi (głównie beta-hydroksymaślanu i acetooctanu), będących pośrednimi metabolitami tłuszczów i białek. Jest też nazywana acetonemią. Ketoza w stanie długotrwałego głodu jest zaburzeniem regulacyjnym, może się także pojawić u bardzo małych dzieci, które mają niewielkie zapasy glikogenu w wątrobie. Ketonemia przy jednoczesnej hiperglikemii (wysoki poziom glukozy we krwi) jest objawem typowym przy zaburzeniach metabolizmu glukozy, czyli cukrzycy i to stan wymagający interwencji lekarskiej. Przy ketonemii może jednocześnie występować ketonuria (czyli obecność ciał ketonowych w moczu). Poziom ciał ketonowych oznaczany jest właśnie z próbki moczu, a nie z surowicy krwi. Obecność ciał ketonowych w moczu jest mechanizmem obronnym organizmu, a ich wysoki poziom we krwi prowadzi do kwasicy ketonowej. 

Kwasica Ketonowa

Obecność dużej ilości ciał ketonowych we krwi prowadzi do kwasicy ketonowej, która jest zaburzeniem równowagi kwasowo-zasadowej organizmu. W takiej sytuacji pH krwi spada poniżej 7,35, a organizm próbuje sobie z tym poradzić, wydalając ciała ketonowe z moczem. Najczęściej przyczyną takiego stanu jest cukrzyca typu 1 i związany z nią niedobór insuliny. 

Ketoza

Ketoza jest stanem, w którym przy braku węglowodanów organizm zaczyna produkować ciała ketonowe. Bardzo modna ostatnio i skuteczna dieta ketogeniczna jest rekomendowana u pacjentów chorujących na padaczkę i osób otyłych, które podczas prób redukcji masy ciała borykały się z efektem jojo. Zmiana kompozycji składników posiłku wymusza syntezę ciał ketonowych i spalanie tłuszczu. Podczas gdy nadmiar węglowodanów zamienia się w tłuszcz odkładany w tkankach, dostarczanie organizmowi nadmiaru tłuszczu (przy jednoczesnym braku cukrów) nie ma takiego efektu. Dieta tłuszczowa ma podobny skutek jak głodówka, a z niedoborem energii organizm radzi sobie, uruchomiając spalanie nagromadzonego w tkankach tłuszczu. W takiej sytuacji organizm przechodzi w stan ketozy, czyli tworzą się w nim ciała ketonowe. Dieta ta nie jest absolutnie wskazana osobom mającym jakiekolwiek problemy z trzustką, nerkami lub wątrobą. Dieta ketogeniczna jest dietą bardzo ubogą w błonnik, witaminy i minerały, co może prowadzić do niedoborów pokarmowych. 

Ketony w moczu zawsze są niepokojącym objawem. Może być to związane z cukrzycą typu 1, alkoholizmem, skrajnym niedożywieniem lub ekstremalnym wysiłkiem fizycznym. Ketonuria ma miejsce wtedy, gdy organizm czerpie energię ze spalania tłuszczu zamiast z glukozy. Charakterystycznym objawem ketonurii jest nadmierne pragnienie i częste oddawanie moczu.

Ketonuria

Nadmiar ketonów we krwi prowadzi do groźnej dla życia kwasicy ketonowej. Pacjenci mają możliwość samodzielnie wykryć ciała ketonowe w domu, badając się z użyciem testów paskowych dostępnych w aptekach. Wyniki, które odbiegają od normy zawsze powinniśmy skonsultować z lekarzem. Zazwyczaj zlecane jest wtedy dodatkowe badanie moczu w laboratorium.

Przyczyny

Częstą przyczyną nadmiernej ilości ciał ketonowych w moczu jest cukrzyca typu 1. U pacjentów z cukrzycą, zaburzenia pracy trzustki sprawiają, że węglowodany nie są metabolizowane w prawidłowy sposób. Organizm czerpie wtedy energię ze spalania tłuszczów. Efektem tego spalania są ciała ketonowe, które najpierw gromadzą się we krwi, a następnie są wydalane z moczem. 

Ciała ketonowe w moczu mogą pojawić się także w trakcie choroby alkoholowej, w anoreksji lub bulimii, w czasie przeprowadzanych głodówek lub drastycznych diet ze zbyt dużą ilością białka i ograniczonymi węglowodanami. Ciała ketonowe pojawiają się przy ekstremalnym wysiłku fizycznym, przy chorobach tarczycy, glikozurii nerkowej i glikogenozie.

Objawy

Objawy i symptomy, które mogą wskazywać na obecności ciał ketonowych w moczu i na ketonurię to: charakterystyczny, owocowy zapach z ust – aceton, zmiana zapachu moczu i potu, przewlekłe zmęczenie, częste infekcje, suchość w ustach, większe pragnienie, nudności, wymioty, biegunki, bóle brzucha, gorszy apetyt, wysokie stężenie glukozy we krwi.

Do ciał ketonowych zalicza się: aceton, kwas acetylooctowy, beta-hydroksymasłowy. Ketony to związki chemiczne powstające w wyniku przemian biochemicznych tłuszczy. Powstają one, gdy organizm zużywa tłuszcze zamiast glukozy do wytwarzania energii. Jeśli chodzi o cukrzycę, efekt ten jest spowodowany niskim poziomem insuliny. Niski poziom insuliny uniemożliwia bowiem komórkom organizmu pobieranie krążącej we krwi glukozy, aby mogły go wykorzystać jako źródło energii. Glukoza, która nie może się dostać do komórek, gromadzi się we krwi i prowadzi do powstania hiperglikemii. Organizm nie mogąc czerpać energii z glukozy, zaczyna metabolizować tłuszcze w procesie lipolizy, żeby pozyskać z nich energię.

Ciała ketonowe wykrywa się w moczu za pomocą prostych badań testami paskowymi. U zdrowych osób ciała ketonowe nie występują w moczu. Pojawiają się natomiast w cukrzycy lub przy nieprawidłowym jej leczeniu i mogą prowadzić do powstania kwasicy ketonowej, która jest powikłaniem cukrzycy, wynikającym z niedoboru insuliny. To natomiast prowadzi do hiperglikemii. Nieleczona kwasica może prowadzić również do śpiączki ketonowej i śmierci. Ciała ketonowe pojawiają się również: podczas stosowania diety bogatej w tłuszcze i białko, której towarzyszy ograniczone dostarczanie węglowodanów; podczas nadmiernego wysiłku fizycznego; przy wrodzonych chorobach metabolicznych, chorobie alkoholowej i głodówce.

Objawami towarzyszącymi pojawieniu się ciał ketonowych są: bóle i zawroty głowy; częste oddawanie moczu; kwaśny zapach z ust; zapach acetonu, octu w moczu; suchość w ustach; pragnienie; ogólne osłabienie; biegunka; wymioty, a nawet zaburzenia świadomości. 

Poziom ciał ketonowych dzieli się na trzy kategorie:

- niski: <20 mg/dl,

- średni: 20–40 mg/dl,

- wysoki: >40 mg/dl.

Kininogeneza osoczowa – czym jest?

Kininogeneza osoczowa jest to słabo poznany układ białek osocza, który odgrywa istotną rolę w kontroli procesu zapalnego, regulacji ciśnienia krwi, regulacji układu krzepnięcia, a także w przewodzeniu bólu.

Klirens kreatyniny to badanie, którego celem jest określenie zdolności filtracji nerkowej (klirens, badanie GFR), czyli zdolności nerek do wydalania kreatyniny wraz z moczem w określonym czasie, a co za tym idzie – ocena ich funkcjonowania. Na podstawie oceny klirensu kreatyniny można określić wielkość przesączania kłębuszkowego (tzw. wskaźnik GFR), który mówi nam o tym, ile mililitrów osocza przepływa przez nerki w ciągu jednej minuty. W prawidłowo funkcjonujących nerkach wielkość GFR wynosi 120 ml/min (czyli w ciągu jednej minuty w kłębuszkach nerkowych ulega przesączeniu 120 ml osocza). Na podstawie oceny klirensu kreatyniny, a więc i określenia GRF, można też wnioskować o stopniu niewydolności nerek, a niewłaściwy poziom kreatyniny zwykle jednoznacznie wskazuje na choroby, dlatego jest to podstawowe badanie, które wykonuje się przy podejrzeniu ich dysfunkcji. 

Kreatynina to substancja, która powstaje w procesie przemiany materii. Produkowana jest głównie w mięśniach szkieletowych. Stężenie kreatyniny bada się w krwi i moczu. Jej zbyt wysoki poziom w moczu świadczy o zaburzeniach przesączania kłębuszkowego w nerkach. Kreatynina jest produktem przemiany kreatyny – białka, które jest składnikiem komórek mięśniowych. Jej stężenie zależy od: wieku (większe będzie u osób młodszych niż u starszych), ilości wody w przestrzeni pozakomórkowej, masy mięśniowej (większy będzie u mężczyzn niż u kobiet i dzieci) i ilości zjadanego mięsa (im go więcej w diecie, tym wyższy poziom kreatyniny). Codziennie ok. 1–2% kreatyny jest przekształcane w kreatyninę, która dostaje się do krwi, a następnie zostaje przefiltrowana przez kłębuszki nerkowe i wydalona wraz z moczem. W przypadku znacznego ograniczenia filtracji nerkowej obserwuje się przekroczenie norm dla stężenia kreatyniny we krwi i obniżenie wartości GFR.

Wskazania do badania

Wskazaniem do badania GFR jest podejrzenie niewydolności nerek. W związku z tym do lekarza po skierowanie powinny się zgłosić osoby, którym: dokuczają obrzęki, szczególnie wokół oczu, na twarzy i na nadgarstkach; które oddają pieniący się lub ciemny mocz albo które zauważyły zmniejszenie objętości wydalanego moczu i dodatkowo mają problem z jego oddawaniem (np. z powodu uczucia pieczenia). Są to bowiem najczęstsze objawy zaburzenia funkcji nerek. Wskazaniem do badania jest także konieczność zastosowania leków, których dawkę należy dostosować do wielkości filtracji kłębkowej.

Badanie

Badanie polega na pobraniu krwi i oddawaniu moczu powstającego w ciągu 24 godzin, począwszy od drugiej mikcji w dniu poprzedzającym badanie (pierwszą porcję moczu należy oddać normalnie do toalety), a skończywszy na pierwszej w dniu badania. Dobowa (24-godzinna) zbiórka moczu jest konieczna, ponieważ ilość kreatyniny w moczu waha się w ciągu dnia. Zbierając wszystkie próbki moczu, można ocenić średnie stężenie kreatyniny w ciągu całej doby, co jest lepszym wyznacznikiem funkcji nerek. Wyniki badania są nieważne, jeżeli zbiórka moczu nie jest kompletna. Na podstawie klirensu kreatyniny kwalifikuje się przewlekłą chorobę nerek. Jest też przydatny w korekcji dawek licznych leków, których wydalanie zależy od filtracji kłębuszkowej.

Czynniki mogące mieć wpływ na wynik badania:

  • hemoliza, 
  • wysokie stężenia: bilirubiny, ciał ketonowych, glukozy, kwasu askorbinowego, fruktozy,
  • błędy w zbiórce moczu,
  • białkomocz.

Możliwe przyczyny odchyleń od normy

Obniżenia klirensu kreatyniny:

  • ostra niewydolność nerek,
  • przewlekła niewydolność nerek,
  • leki (np. amfoterycyna, chlorotiazyd), 
  • wiek (<2 lat i >80 lat), 
  • biegunka, 
  • wymioty, 
  • niewydolność krążenia.

Wzrostu klirensu kreatyniny:

  • ciąża,
  • początkowa faza cukrzycy, 
  • leki (furosemid, metyloprednizolon).

Wyspy trzustkowe

Wyspy trzustkowe, inaczej nazywane wyspami Langerhansa, są częścią wewnątrzwydzielniczą trzustki, zajmującą około 2% jej masy. Wyspy trzustkowe odpowiadają za produkcję oraz wydzielanie insuliny, które wpływają na utrzymanie prawidłowej równowagi gospodarki węglowodanowej. Sama trzustka znajduje się w jamie brzusznej, składa się z głowy, trzonu oraz ogona. Zdecydowaną większość narządu zajmują pęcherzyki, które pełnią rolę zewnątrzwydzielniczą, zaś mniejsza część miąższu trzustki obejmuje wyspy trzustkowe, które są skupiskiem komórek pełniących różne funkcje, nazywana jest częścią wewnątrzwydzielniczą.

Komórka beta wysp trzustkowych i jej działanie

Komórki beta wysp trzustkowych wytwarzają hormon o nazwie insulina. Jest on niezbędny w procesie prawidłowego funkcjonowania organizmu oraz metabolizmu komórkowego. Wytwarzana jest poprzez poposiłkowy wzrost glukozy we krwi. Insulina, przez działanie na komórki organizmu, powoduje wniknięcie do nich insuliny.

W wyniku zniszczenia miąższu trzustki dochodzi do zaburzeń nieprawidłowego wydzielania insuliny. W konsekwencji prowadzi to do rozwoju chorób, takich jak cukrzycy typu 1 oraz cukrzycy typu 2. Cukrzyca typu 1 dotyka głownie dzieci i najczęściej rozwija się na tle autoimmunologicznym, gdzie organizm sam niszczy komórki wysp trzustkowych lub też ma podłoże o charakterze genetycznym. Natomiast cukrzyca typu 2 spowodowana jest najczęściej powikłaniem otyłości lub powikłaniem wtórnego uszkodzenia trzustki. Przeciwstawne działanie do insuliny ma glukagon, który jest produkowany przez komórki alfa wysp trzustkowych i działa stymulująco na wzrost stężenia glukozy we krwi. Wyspy trzustkowe – zależnie od posiłku – wydzielają również polipeptyd trzustkowy, co powoduje: zmniejszenie wydzielania enzymów przez trzustkę, nasilenie wydzielania soku żołądkowego, przyspiesza motorykę żołądka, hamuje kurczliwość pęcherzyka żółciowego i reguluje perystaltykę przewodu pokarmowego.

Choroby wysp Langerhansa

Z powodu nieprawidłowego działania trzustki dochodzi do uszkodzenia wydzielania hormonów przez wyspy trzustkowe, które w wyniku tego ulegają uszkodzeniu. W sytuacji, gdy dochodzi do patologicznego wzrostu komórek wysp trzustkowych, dochodzi jednocześnie do rozwoju nowotworów. Przykładem tego jest złośliwy nowotwór, który powoduje nadmierne wydzielanie glukagonu, czasami zdarzają się przerzuty w wątrobie i sąsiadujących węzłach chłonnych, a schorzenie to zwane jest glukagonoma. Może również powstać choroba zwana insulinoma, czyli wyspiak, powodująca hipoglikemię. Choroby te powstają z komórek alfa trzustki.

Obecnie Krajowym Konsultantem ds. Diabetologii jest prof. dr hab. n. med. Krzysztof Strojek – jest to autorytet w tej dziedzinie.

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Strojek jest absolwentem Śląskiej Akademii Medycznej w Zabrzu z 1983 r. Jest uznanym specjalistą z zakresu chorób wewnętrznych, diabetologii i hipertensjologii. W 1991 r. uzyskał stopień doktora nauk medycznych na podstawie pracy „Funkcja płuc u chorych na cukrzycę”, a w 1997 r. stopień doktora habilitowanego. Profesorem nauk medycznych został w 2002 r.

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Strojek jest kierownikiem Oddziału Klinicznego Chorób Wewnętrznych Diabetologii i Schorzeń Kardiometabolicznych Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Kieruje Wojewódzką Poradnią dla Chorych na Cukrzycę. Jest opiekunem 20 ukończonych prac doktorskich, autorem ponad 150 artykułów i 6 podręczników. Pan Profesor jest członkiem polskich i międzynarodowych towarzystw naukowych. Jest również: Członkiem Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Przewodniczącym Oddziału Śląskiego PTD, Członkiem Zarządu (Member of Council) European Association for the Study of Diabetes (EASD; 2000–2003), Vice President Hypertension in Diabetes EASD Study Group (1999–2002) oraz od 2005 r. – Konsultantem Krajowym ds. diabetologii.

Co to jest krew?

Krew jest jedyną płynną tkanką w organizmie człowieka i spełnia wiele funkcji mających fundamentalne znaczenie dla życia. Stanowi ona zawiesinę elementów komórkowych (krwinek czerwonych, białych i płytkowych) w roztworze białkowym zwanym osoczem. Krew wytwarzana jest w szpiku kostnym, jest więc lekiem ratującym życie i stosowana jest tylko u tych chorych, u których nie ma możliwości zastosowania alternatywnego leczenia.

Krew pełna

Pełna krew do transfuzji, jest to krew pobierana od zdrowych dawców krwi, przy użyciu sterylnych zestawów apirogennych. Zestawy te składają się z pojemników z tworzywa sztucznego, które zawierają apirogenny płyn konserwujący. Jedną jednostkę (1 j.) stanowi 450 ml krwi pełnej (+/-10%), zmieszanej z odpowiednią objętością (63–70 ml) płynu konserwującego. Poszczególne składniki pełnej krwi zachowują niezmienione właściwości tylko przez pewien czas. Podczas przechowywania w stanie płynnym zachodzą w nich liczne zmiany. Jej hematokryt (HTC) wynosi od 0,36 do 0,44 (36–44%). Musi być przechowywana w lodówce w temperaturze od 2°C do 6°C. Termin ważności krwi pełnej pobranej do płynu CPDA wynosi 35 dni.

Jednostki krwi pełnej przeznaczone do dalszej preparatyki powinny być oznaczone datą i numerem donacji, a w przypadku dawców wielokrotnych mogą być oznakowane również symbolem grupy krwi ABO i RhD. Jednorazowo, od osoby ważącej co najmniej 50 kg lub więcej, można pobrać ok. 450 ml krwi pełnej (1 j.), która zawiera krwinki czerwone, krwinki płytkowe, krwinki białe i osocze. Krew pobiera się z pojedynczego wkłucia do żyły, do jednorazowych pojemników z tworzywa sztucznego. Zabieg trwa ok. 5–10 minut.

Zastosowanie

Krew pełna może być pobierana nie częściej niż 6 razy w roku od mężczyzn i nie częściej niż 4 razy w roku od kobiet, z tym, że przerwa pomiędzy pobraniami nie może być krótsza niż 8 tygodni.

Krew pełna zawiera: krwinki czerwone – rozprowadzające tlen do tkanek; krwinki białe – zwalczające drobnoustroje; płytki krwi – odpowiedzialne za krzepliwość oraz osocze, czyli składnik płynny. Przed przetoczeniem krwi pełnej należy również wykonać próbę zgodności.

Zastosowanie:

- w przypadkach, w których występuje równocześnie niedobór erytrocytów i znaczny spadek objętości krwi krążącej (>25%) oraz do przygotowania składników do transfuzji wymiennej u noworodków (tylko z krwi przechowywanej nie dłużej niż 5 dni);

- materiał do izolowania składników krwi.

Przeciwwskazania

1. Niedokrwistość bez zmniejszenia objętości krwi.
2. Uczulenie na białka osocza.
3. Nietolerancje spowodowane alloimmunizacją antygenami leukocytów.

Dawkowanie

Dawkowanie i sposób przetaczania:

- dorośli: jedna jednostka krwi pełnej powinna spowodować wzrost poziomu Hb o około 10 g/l (1 g/dl), a HTC o 0,03–0,04 (3–4%).

- dzieci: przetoczenie 8 ml/kg ciężaru ciała zwiększa poziom Hb o około 10 g/l (1 g/dl). 

Krew pełna musi być przetaczana przez standardowy zestaw do przetoczeń. Szybkość przetaczania zależy od stanu klinicznego biorcy. Natomiast czas przetoczenia 1 j. nie powinien być dłuższy niż 4 godziny.

Geneza

Krew włośniczkowa to mieszanina krwi z drobnych naczyń tętniczych i żylnych, naczyń włosowatych oraz płynów tkankowych. Często pobierana jest w pediatrii oraz geriatrii, jednak metodę tę stosuje się także u pacjentów dorosłych, np. do badania gazometrii, oznaczania glukozy i mleczanów.

Ponieważ metodą kapilarną pobiera się próbki krwi o bardzo niewielkiej objętości, metoda ta nie nadaje się do badań wymagających próbek o objętości powyżej 1 mililitra. W takich przypadkach (np. posiew krwi) krew powinna być pobrana z żyły. Krew włośniczkowa nie nadaje się także do badań układu krzepnięcia.

Badanie

Badanie krwi włośniczkowej wykonuje się celem:

- określenia poziomu glukozy,

- określenia elektrolitów we krwi,

- a także wykonania oznaczenia morfologicznego oraz gazometrycznego.

Gazometria z krwi włośniczkowej polega na nakłuciu igłą palca (boczne strony opuszek palców: środkowego, serdecznego i małego), jak do badania glukozy z palca. Inne miejsca do nakłucia i pobrania krwi włośniczkowej, to dolna część płatka ucha oraz, szczególnie w przypadku noworodków, boki pięt. Następnie do specjalnej rureczki wpuszcza się krew włośniczkową, tak by pod żadnym pozorem nie dostało się tam powietrze. Próbkę należy jak najszybciej dostarczyć do laboratorium i poddać analizie.

Gazometria krwi włośniczkowej – norma

Wyróżnia się prawidłowe wartości dla poszczególnych, oznaczanych parametrów w badaniu gazometrycznym z krwi włośniczkowej:

- pH: 7,35–7,45 (krew tętnicza), 7,32–7,42 (krew żylna),

- pCO2: 35–45 mmHg,

- całkowita zawartość CO2: 23–27 mmol/l (krew tętnicza), 25–29 mmol/l (krew żylna),

- pO2: 80–100 mmHg (krew tętnicza), 25–40 mmHg (krew żylna),

- saturacja: 96–97% (krew tętnicza), 40–70% (krew żylna),

- stężenie HCO3: 22–26 mmol/l (krew tętnicza), 24–28 mmol/l (krew żylna).

Należy pamiętać, żeby każdy wynik indywidualnie skonsultować z lekarzem.

Interpretacja gazometrii krwi włośniczkowej

Obniżone pH może świadczyć o:

- kwasicy,

- hiperkalemii,

- zaburzeniach metabolizmu,

- wzmożonej glukoneogenezie,

- zmęczeniu.

Podwyższone pH może świadczyć o:

- hipokaliemii.

- zasadowicy,

- aktywacji glukozy beztlenowej.

Obniżenie ciśnienia CO2 może występować przy: zasadowicy oddechowej, hipokapnii, zaburzeniach metabolicznych wewnątrzkomórkowych; a ciśnienie CO2 powyżej normy sugeruje: kwasicę oddechową, zwężenie naczyń krwionośnych, zwiększone zlepianie się płytek krwi.

Co to jest krew włośniczkowa?

Krew włośniczkowa jest mieszanką krwi tętniczej, żylnej oraz płynu śródmiąższowego i wewnątrzkomórkowego. Udział krwi tętniczej jest większy niż żylnej, dzięki zwiększonemu ciśnieniu w tętniczkach prowadzących krew do naczyń włosowatych. Pobierana jest z podskórnych naczyń włosowatych, z opuszki palca lub płatka ucha. W okresie noworodkowym krew włośniczkową pobiera się z pięty, gdzie znajduje się bogata sieć naczyń włosowatych. Wyniki większości badań laboratoryjnych (pH, pCO2, HCO3, BE, hemoglobiny, hematokrytu, sodu, wapnia, glukozy, mleczanu i osmolalności) wykonanych z próbek krwi włośniczkowej są porównywalne z wynikami uzyskanymi z krwi tętniczej.

W jakim celu pobiera się krew włośniczkową?

Badanie krwi włośniczkowej wykonuje się w celu określenia parametrów gazometrii i równowagi kwasowo-zasadowej, oznaczenia poziomu glikemii, hematokrytu, hemoglobiny, mleczanów, bilirubiny, sodu, potasu, wapnia zjonizowanego oraz przeprowadzenia innych badań wykonywanych mikrometodą. W gazometrii używana jest w przypadku badań małych dzieci oraz osób, u których pobranie krwi tętniczej nie jest możliwe.

Układ krwionośny i jego rola

Układ krwionośny jest to zespół naczyń krwionośnych, których rolą jest transportowanie krwi. Układ ten jest napędzany przez serce i składa się z tak zwanego małego i dużego obiegu. Obieg mały transportuje krew z serca do płuc, a duży z serca do wszystkich części ciała. Naczynia krwionośne dzielimy na tętnice, które rozprowadzają krew po ciele, naczynia włosowate docierające do tkanek oraz żyły transportujące krew do serca.

Krew żylna

W zależności od miejsca, w którym znajduje się w danym momencie krew, dzielimy ją na: tętniczą, włośniczkową i żylną. Jej skład różni się pod względem zawartości np. tlenu, dwutlenku węgla czy substancji odżywczych. Można powiedzieć, że krew żylna to krew, z której zostały pobrane wartości odżywcze i tlen, a przyjęła ona produkty uboczne związane z funkcjonowaniem tkanek.

Krew żylna w diagnozowaniu cukrzycy

Krew żylna, nazywana krwią odtlenioną, wykorzystywana jest w diagnozie wielu schorzeń. Jednym z nich jest cukrzyca. W naszym kraju cukrzycę można zdiagnozować w trzech różnych przypadkach, a każdy z nich związany jest jednak z badaniami laboratoryjnymi krwi żylnej.

Krwinki białe są elementami morfotycznymi krwi, które stanowią podstawę odporności i odpowiedzi immunologicznej. Jest ich mniej niż krwinek czerwonych. Są większe od erytrocytów i w przeciwieństwie do nich mają jądro komórkowe i własny metabolizm. 

Cechy leukocytów:

- krwinki białe mają jądro komórkowe i mogą się dzielić;

- ich liczba waha się od 4 × 109 do 10 × 109 w litrze krwi;

- w większości komórek występują lizosomy, są to ziarnistości w cytoplazmie, organellum wytworzone przez aparat Golgiego;

- są podstawą odporności swoistej, produkują przeciwciała;

- mają zdolność do fagocytowania drobnoustrojów oraz martwych komórek;

- są odpowiedzialne za produkcję i degranulację rodników.

Podział leukocytów

Granulocyty mają w cytoplazmie bardzo dużo ziarnistości i segmentowane jądro komórkowe. Do granulocytów należą:

  • Neutrofile: stanowią od 54% do 62% wszystkich leukocytów, są intensywnie produkowane podczas infekcji i stanów zapalnych, odpowiadają za fagocytozę drobnoustrojów. Żyją tylko 2–4 dni i umierają wskutek zatrucia bakteriami.
  • Eozynofile: stanowią od 1% do 6% wszystkich leukocytów i są wytwarzane podczas zarażenia pasożytem. Są odpowiedzialne za niszczenie obcych białek, regulują także procesy alergiczne.
  • Bazofile: są najmniej liczną grupą białych krwinek, stanową poniżej 1% wszystkich leukocytów. Także mają zdolność do fagocytozy. Są odpowiedzialne za produkcję Interleukiny 4, która z kolei stymuluje Limfocyty B w odpowiedzi immunologicznej, a także serotoninę i heparynę. 

Agranulocyty nie zawierają w cytoplazmie ziarnistości, wyróżnia ich się dwa rodzaje:

  • Limfocyty: stanowią od 25% do 33% wszystkich białych krwinek, są okrągłe i mają kuliste jądra. Występuje kilka specjalizacji tych komórek:
  • Limfocyty B: powstają w szpiku kostnym i są odpowiedzialne za odpowiedź humoralną organizmu, czyli namnażanie przeciwciał;
  • Limfocyty T - grasicozależne, odpowiedzialne za komórkową odpowiedź immunologiczną. Wśród limfocytów T wyróżnia się:
    • Limfocyty Th – rozpoznają antygeny i pobudzają odpowiedź immunologiczną;
    • Limfocyty Tc – są odpowiedzialne za niszczenie wirusów;
    • Limfocyty Ts – są odpowiedzialne za tłumienie zbyt nasilonej lub autoagresywnej odpowiedzi immunologicznej. Jeśli jest ich zbyt mało, wzmaga się reakcja alergiczna. 
  • Monocyty: stanowią od 2% do 10% białych krwinek, posiadają największe jądro komórkowe i mają największy rozmiar. Mają również zdolność fagocytozy, wytwarzają interferon, po skończeniu dojrzewania przekształcają się w makrofagi.

Bardzo ważnym elementem zachowania zdrowia i dbałości o dobrostan organizmu są okresowe badania morfologii krwi. Oznaczenie to pozwala na ocenę stanu zdrowia oraz wykrycie potencjalnych chorób, jeszcze we wczesnym ich stadium. Istotnym parametrem jest ilość erytrocytów, czyli czerwonych krwinek, podstawowego składnika morfotycznego krwi, odpowiadającego za transport tlenu w organizmie.

Czym są erytrocyty?

Erytrocyty powstają którym z komórek macierzystych erytrocytów (erytroblastów) w szpiku kostnym czerwonym, który znajduje się w istocie gąbczastej, gdzie zachodzi proces erytropoezy. Długość ich życia to około 3 miesiące, po czym są wydalane z organizmu przez wątrobę i śledzionę. Liczebność erytrocytów w organizmie zależy od wieku, płci i stanu zdrowia. Strukturę komórki tworzą białka błonowe i antygeny układu AB0 i Rh, nadając elastyczność, dzięki której krwinki czerwone mogą swobodnie przemieszczać się, nawet przez najcieńsze naczynka włośniczkowe. Pojedyncza krwinka ma postać dwuwklęsłego dysku o średnicy około 7,5μm i 2μm grubości.

Jak działają w organizmie?

Erytrocyty odpowiedzialne są za transport tlenu w organizmie. Pobierają go w płucach, a dokładniej w pęcherzykach płucnych i poprzez rozbudowaną sieć układu krwionośnego dostarczają go do tkanek i komórek. Za dystrybucję tlenu odpowiedzialna jest obecna w krwinkach czerwonych hemoglobina, posiadająca w składzie hem, który umożliwia niejako zmagazynowanie tlenu w czasie transportu.

Normy erytrocytów we krwi

Próbkę krwi do badań pobiera się z żyły łokciowej, a badanie określające liczebność erytrocytów jest opisane jako RBC (ang. red blood cell). Norma RBC wynosi 4,2–5,4 mln krwinek/μl u mężczyzn, 3,5–5,2 mln krwinek/μl u kobiet i 3,5–5,4 mln krwinek/μl u dzieci. Ważnym obserwowanym parametrem jest także hematokryt, opisujący stosunek objętości erytrocytów w odniesieniu do całej próbki krwi. Prawidłowy wynik hematokrytu to 40–54% u mężczyzn, 37–47% u kobiet, 50–70% u noworodków i 30–45% u dzieci.

Zbyt wysoki poziom erytrocytów

Podwyższona liczba erytrocytów nazywana jest erytrocytozą i może wskazywać na konkretne problemy zdrowotne w organizmie, jak: odwodnienie, bezdech senny, choroby i rozedma płuc, wrodzone wady serca czy chociażby palenie papierosów.

Zbyt niski poziom RBC

Zbyt niski poziom erytrocytów to erytrocytopenia i jej przyczyną jest przede wszystkim anemia z objawami niedoborów żelaza, kwasu foliowego czy witamin z grupy B, ale także liczne choroby układu krwiotwórczego, jak: zniszczenie szpiku, białaczka i inne nowotwory, choroby nerek, reumatoidalne zapalenie stawów, a także chemioterapia.

Erytrocyty a ciąża

Okres ciąży wymaga częstszej diagnostyki poziomu czerwonych krwinek, gdyż w tym czasie dochodzi zwykle do rozrzedzenia krwi i pogorszenia jej parametrów. Istotne jest wówczas wprowadzenie korekty diety uwzględniającej produkty, zawierające dużą ilość żelaza np. wątróbka wieprzowa, żółtko jaja, fasola, soczewica czerwona, orzechy dyni czy kakao.

Na czym polega krzepnięcie krwi?

Krzepnięcie krwi jest procesem całkowicie naturalnym, jednak dość skomplikowanym. Jego celem jest niedopuszczenie do utraty krwi, w momencie przerwania ciągłości tkanek np. uszkodzenia naczyń krwionośnych. Jako mechanizm obronny organizmu, pod wpływem jednego z czynników – trombiny (białko znajdujące się w osoczu – fibrynogen, który wykazuje zdolność zmiany stanu), staje się fibryną, tworząc tym samym skrzep zamykający uszkodzone naczynie. Proces krzepnięcia krwi zachodzi na wielu etapach, przy udziale elementów osocza, a także witamin i składników mineralnych. Każdy etap krzepnięcia krwi jest zależny od wielu substancji, które zapoczątkowują je lub podtrzymują ich trwanie. Żeby przepływ pozostał niezakłócony, ważne jest, aby w razie przerwania ciągłości tkanek, organizm był w stanie szybko zatamować krwawienie. Potrzebne są do tego dwa mechanizmy. Pierwszy mechanizm – pozakrzepowy, umożliwia tworzenie skrzepu i zatrzymanie krwawienia; drugi – antyzakrzepowy, dba o to, by krew płynęła naczyniami bez zakłóceń. Dzięki tym dwóm mechanizmom organizm jest w stanie szybko i skutecznie wykrywać uszkodzenia naczyń krwionośnych i reagować, zapobiegając wykrwawieniu lub osłabieniu. 

Od czego zależy krzepliwość krwi?

Obecność i poziom czynników krzepnięcia, podaż witaminy K, jonów wapnia i żelaza w diecie, choroby wątroby, obecność chorób związanych z zaburzeniami krzepnięcia – mają ogromny wpływ na naturalne procesy krzepnięcia krwi. Do tych czynników należy również przyjmowanie leków, które mogą wpływać na nadmierne krzepnięcie lub rozrzedzenie krwi, co utrudnia procesy krzepnięcia. Ponadto istnieje wiele innych wrodzonych oraz nabytych chorób i zaburzeń wpływających na dany proces. Jeśli istnieje podejrzenie choroby, warto poddać się badaniom, aby móc podjąć właściwe leczenie lub zbilansować dietę. Wskazaniem do wykonania diagnostyki najczęściej są: intensywne bądź przedłużające się krwotoki z nosa lub dziąseł; łatwe tworzenie się krwiaków i siniaków po uderzeniu; bardzo obfite miesiączki u kobiet lub krwawienia pomiędzy miesiączkami; pojawianie się krwawych wybroczyn na błonach śluzowych (np. wewnątrz ust); krwiomocz; dłuższe leczenie heparyną; krwawienia z przewodu pokarmowego; choroby i stany organizmu, które mogą prowadzić do niewydolności procesów krzepnięcia; leczenie przeciwkrzepliwe; planowany zabieg chirurgiczny i planowana ciąża po odstawieniu doustnej antykoncepcji hormonalnej. Krzepnięcie krwi bada się u pacjentów przed planowaną operacją, z podejrzeniem skazy krwotocznej i hemofilii. Pomaga to w ocenie leczenia przeciwzakrzepowego oraz w diagnostyce krwawień, pojawiających się z niejasnych przyczyn.

Badanie krzepliwości krwi

Badanie krzepliwości krwi to koagulogram. Ocenia ono czas częściowej tromboplastyny po aktywacji APPT, której norma waha się od 27–40 sekund oraz INR, czyli znormalizowany czas protrombinowy – norma to 0,85–1,15 sekund. Aby sprawdzić, czy proces krzepnięcia działa prawidłowo, wystarczy pobrać próbkę krwi z żyły łokciowej, po co najmniej 8 godzinach bycia na czczo. Badanie może być wykonane tylko wtedy, gdy badany odpocznie ok. 15 minut po przyjściu do punktu pobrań. W dniu badania należy unikać aktywności fizycznej oraz stosować lekkostrawną i niskotłuszczową dietę. Badanie polega na pobraniu próbki krwi i obserwacji procesu jej krzepnięcia w sztucznych warunkach laboratoryjnych. Procedura ta powoduje zahamowanie procesu krzepnięcia poprzez związanie jonów wapnia. Następnym krokiem jest dodanie do próbki kaolin oraz kefaliny, co ponownie aktywuje krzepnięcie oraz mierzy czas do momentu, w którym w probówce powstanie skrzep.

Procesy krzepnięcia, czyli koagulacja

1. Utworzenie czopu płytkowego z trombocytów. 

2. Aktywacja płytek krwi.

3. Aktywacja kaskady krzepnięcia i powstanie trombiny. 

4. Przekształcenie fibrynogenu w fibrynę. 

Koagulogram

O ile wynik badania czasu krzepnięcia krwi jest zazwyczaj jedną liczbą i nie jest trudny w odczytaniu, o tyle koagulogram pokazuje kilka parametrów:

  • APTT (czas kaolinowo-kefalinowy)
  • PT (czas protrombinowy)
  • TT (czas trombinowy)
  • BT (czas batroksobinowy)
  • Poziom fibrynogenu
  • Poziom antytrombiny III.

Krzywa cukrowa (inaczej: krzywa glikemiczna, doustny test obciążenia glukozą, test OGTT) wykonuje się u osób z podejrzeniem cukrzycy typu 2 i cukrzycy ciążowej. Test OGTT polega na wykonaniu pomiaru poziomu cukru na czczo, następnie spożyciu roztworu glukozy oraz dwukrotnym oznaczeniu poziomu glukozy – po upłynięciu 60 i 120 minut od momentu pierwszego badania. Krzywa cukrowa w ciąży powinna być wykonana minimum dwa razy. Celem badania jest test organizmu na nagłe podwyższenie poziomu cukru we krwi. Na cukrzycę może wskazywać wynik stężenia glukozy, jeśli po 120 minutach jest on równy lub wyższy niż 200 mg.

Po co robimy to badanie?

Krzywa cukrowa to badanie, które występuje pod różnymi nazwami, takimi jak: krzywa glikemiczna, test obciążenia glukozą, OGTT, test tolerancji glukozy.

Test OGTT to skrót od ang. Oral Glucose Tolerance Test, co oznacza „doustny test obciążenia glukozą”. Badanie krzywej cukrowej odgrywa bardzo ważną rolę w diagnostyce cukrzycy ciążowej, pomaga również zdiagnozować cukrzycę typu 2. Test obciążenia glukozą zalecany jest osobom, u których stwierdzono podwyższony poziom cukru we krwi na czczo.

Interpretacja wyników

Prawidłowy wynik krzywej cukrowej stwierdza się, jeśli w 120 minucie po wypiciu roztworu poziom cukru wynosi <140 mg/dl. Oznacza to, że organizm poradził sobie z podaną dawką glukozy – trzustka prawidłowo produkuje insulinę.

Na stan przedcukrzycowy mogą wskazywać wyniki:

  • glikemia na czczo: 100–125 mg/dl,
  • glikemia po 120 minutach: 140–199 mg/dl.

Cukrzyca w badaniu krzywej cukrowej rozpoznawana jest wtedy, gdy wynik poziomu glukozy w 120 minucie jest równy lub wyższy od 200 mg/dl.

Jak przygotować się do badania krzywej cukrowej?

Test obciążenia glukozą należy wykonać na czczo – minimum po 8 godzinach od ostatniego posiłku. Dzień przed badaniem krzywej cukrowej należy ograniczyć spożywanie słodyczy i tłustych potraw. Nie należy jednak ograniczać zawartości węglowodanów w diecie – najlepiej spożywać posiłki, jak do tej pory, bez restrykcyjnych ograniczeń. Zaleca się, aby na 24 godziny przed badaniem nie podejmować wzmożonego wysiłku fizycznego, nie palić papierosów i nie spożywać alkoholu.

Badanie krzywej cukrowej

Badanie krzywej cukrowej w okresie ciąży wygląda praktycznie tak samo, jak u innych osób. Polega ono bowiem na oznaczeniu poziomu glukozy we krwi kobiety ciężarnej na czczo, a następnie po przyjęciu dużej dawki glukozy. W praktyce kobieta ciężarna na badanie musi zgłosić się rano na czczo, ma wtedy pobieraną przez pielęgniarkę po raz pierwszy krew. Po tym pobraniu kobieta musi wypić 75 g glukozy rozpuszczonej w szklance wody. Ważne jest, aby nie wypijać całej szklanki jednym haustem, a pić roztwór glukozy powoli, małymi łykami. Ponieważ roztwór ten jest bardzo słodki, nie każda kobieta jest w stanie tolerować aż tak dużą słodycz i jego picie może wywoływać u niej odruch wymiotny. Dlatego dopuszczalne jest, aby do roztworu wcisnąć pół cytryny. Po wypiciu roztworu glukozy kobieta musi poczekać na kolejne pobranie krwi, które najpierw wykonuje się po jednej godzinie od wypicia roztworu glukozy, a kolejne po dwóch godzinach. Dzięki temu będzie wiadomo, jak bardzo wzrosło stężenie glukozy po spożyciu dużej jej ilości oraz czy w związku z tym istnieje powód do niepokoju i konieczność dalszej, ewentualnej diagnostyki.

Krzywa cukrowa w ciąży

Doustny test obciążenia glukozą zaleca się wszystkim kobietom ciężarnym w celu oznaczenie poziomu glukozy we krwi na czczo. To standardowe badanie wykonuje się zaraz po rozpoznaniu ciąży – do 9.–10. tygodnia ciąży. Dodatkowe badanie krzywej cukrowej (np. między 24. a 28. tygodniem) powinny wykonać przede wszystkim kobiety z grupy ryzyka cukrzycy ciążowej.

Cukrzycę ciążową w badaniu krzywej cukrowej rozpoznaje się, gdy poziom cukru przekracza: 100 mg/dl (5,5 mmol/l) na czczo lub 180 mg/dl (10 mmol/l) po 1 godzinie od wypicia roztworu 75 g glukozy lub 140 mg/dl (7,8 mmol/l) po 2 godzinach od wypicia roztworu 75 g glukozy.

Krzywa cukrowa (doustny test obciążenia glukozą) – normy

1. Krzywa cukrowa, badanie na czczo – prawidłowy wynik poziomu cukru powinien mieć wartość poniżej 92 mg/dl.

2. Krzywa cukrowa po godzinie od spożycia roztworu glukozy – prawidłowy wynik poziomu cukru powinien mieć wartość poniżej 180 mg/dl.

3. Krzywa cukrowa po 2 godzinach od spożycia roztworu glukozy – prawidłowy wynik poziomu cukru powinien mieć wartość poniżej 140 mg/dl. 

Jak interpretować wyniki badania

- krzywa cukrowa – wynik na czczo: 100–125 mg/dl

- krzywa cukrowa – wynik po 120 minutach: 140–199 mg/dl 

Grupa ryzyka – rodzinne obciążenie cukrzycą

W grupie ryzyka znajdują się osoby, u których w rodzinie zdarzały się przypadki cukrzycy. Warto w takiej sytuacji udać się do lekarza rodzinnego lub diabetologa, a także profilaktycznie wykonać badanie krzywej cukrowej. Im wcześniej zostanie wykryta cukrzyca (lub stan przedcukrzycowy), tym prostsze i skuteczniejsze będzie jej leczenie.

Czasem skierowanie na obciążenie glukozą wynika z objawów zespołu metabolicznego, nawet gdy wyniki pomiaru glikemii na czczo są prawidłowe. Wśród charakterystycznych objawów cukrzycy można wymienić:

- otyłość brzuszną,

- poziom trójglicerydów we krwi powyżej 150 mg/dl,

- stężenie HDL we krwi <50 mg/dl u kobiet, a u mężczyzn <40 mg/dl, 

- ciśnienie tętnicze powyżej 130/85 mmHg,

- poziom glukozy we krwi na czczo powyżej 100 ml/dl.

Badanie krzywej cukrowej – wady i zalety

Główną zaletą, jaką wykazuje doustny test obciążenia glukozą, jest prostota wykonania, niewielki koszt i dostępność. Test OGTT pokazuje też miarodajne wyniki, przydatne przy diagnozowaniu różnych schorzeń (nie tylko cukrzyca, ale i reaktywna hipoglikemia czy akromegalia). Badanie OGTT jest też bezpieczne dla pacjenta. Procedura krzywej cukrowej jest stosunkowo jasna, jednak nie brakuje w niej elementów, które mogą zostać źle wykonane. Wystarczy, że pacjent nie zastosuje się do zalecenia bycia na czczo, przyjdzie przemęczony lub w przerwie pomiędzy pomiarami wykona wysiłek fizyczny, a wyniki nie będą już miarodajne. Wyniki ulegają zafałszowaniu również przez niektóre przyjmowane leki. Do leków wpływających na wynik OGTT należą np. antykoncepcja hormonalna, sterydy, leki moczopędne. Pacjent musi przyjąć dużo cukru prostego na raz. Ten konieczny warunek badania powoduje znaczne obciążenie trzustki, dlatego badania nie można wykonywać zbyt często (przeszkoda w profilaktyce i monitorowaniu stanu chorego). Pewną alternatywę stanowi tak zwany test kanapkowy, w którym zamiast pić roztwór czystej glukozy, spożywa się posiłek. Wyniki tego testu nie są jednak standaryzowane, co stwarza trudności w interpretacji.

Zdiagnozowana cukrzyca

Jeśli test tolerancji glukozy wykaże cukrzycę, diabetolog zaleca dalsze badania diagnostyczne. Po ustaleniu typu choroby i jej ewentualnego podłoża wprowadza się leczenie farmakologiczne, a także, podobnie jak przy stanie przedcukrzycowym, zmianę trybu życia. Każdy pacjent chorujący na cukrzycę wymaga nieco innego leczenia.

Ksyloza to biała krystaliczna substancja, dobrze rozpuszczalna w wodzie, zwana cukrem drzewnym. Jest to cukier prosty należący do pentoz. 

Znajduje zastosowanie w przemyśle spożywczym do produkcji lodów i wyrobów cukierniczych. Ksylitol powszechnie używany przez diabetyków to zredukowana postać ksylozy.

Czym jest kwasica cukrzycowa i jakie są jej przyczyny?

Kwasica cukrzycowa (ketonowa) jest jednym z najgroźniejszych powikłań cukrzycy. Może wystąpić zarówno w cukrzycy typu 1, jak i typu 2. Do rozwoju kwasicy ketonowej dochodzi, gdy w organizmie występuje znaczny i nagły niedobór insuliny. Insulina jest hormonem umożliwiającym transport glukozy do komórek organizmu, przez które glukoza ta jest wykorzystywana jako źródło energii. Gdy w organizmie brakuje insuliny, a glukoza gromadzi się we krwi, komórki organizmu zaczynają szukać źródła energii w tkance tłuszczowej. Dochodzi wówczas do rozkładu tłuszczów, których skutkiem ubocznym są ciała ketonowe gromadzące się w organizmie. Ciała ketonowe mają kwaśny odczyn i zaburzają procesy życiowe. 

Do przyczyn wystąpienia kwasicy cukrzycowej zaliczamy:

  • zaprzestanie stosowania insuliny,
  • nieprawidłowe stosowanie insuliny,
  • zawał serca,
  • zapalenie trzustki,
  • udar mózgu,
  • inne stany chorobowe zwiększające zapotrzebowanie na insulinę.

Objawy kwasicy cukrzycowej

Pierwsze objawy kwasicy cukrzycowej to: zatrucia układu pokarmowego, bóle brzucha, wymioty, nudności. Następnie pojawia wzmożone pragnienie i wielomocz, a organizm pobudza ośrodek pragnienia w mózgu, aby pozbyć się nadmiaru cukru. W konsekwencji często dochodzi do odwodnienia. Pojawia się również zapach acetonu z ust, ponieważ aceton należy do ciał ketonowych, a organizm próbuje pozbyć się ich przez płuca. Występuje również oddech kwasiczy Kussmaula, przyśpieszony i głęboki, a potem płytki. Z powodu toksycznego działania ciał ketonowych na mózg, może dojść do zaburzeń świadomości i śpiączki. W ramach pierwszej pomocy osobie z kwasicą ketonową należy wezwać pogotowie oraz podawać choremu wodę z cytryną w małych ilościach, która posiada działanie odkwaszające. 

Kwasica cukrzycowa – diagnostyka i leczenie

Po przewiezieniu pacjenta do szpitala zleca jest gazometrię, badanie moczu oraz glukozę. Jeżeli pacjent ma kwasicę ketonową gazometria wynosi pH <7,3 lub HC03 (stężenie wodorowęglanów w osoczu) <15 mmol/l, a poziom glukozy we krwi wynosi >250 mg/dl (14 mmo/l). Kwasica cukrzycowa jest wskazaniem do hospitalizacji. W pierwszej kolejności leczenie polega na uzupełnieniu niedoboru insuliny i wyrównaniu glikemii. Insulina jest podawana dożylnie. Podczas leczenia pacjent jest nawadniany wodą z elektrolitami. Należy pamiętać, że nieleczona kwasica cukrzycowa może prowadzić do śpiączki, a nawet do śmierci pacjenta. Po ustąpieniu epizodu kwasicy ketonowej wskazana jest dokładna analiza jej przyczyn w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu.

Kwasica hiperosmotyczna (zwana fachowo nieketonową hiperglikemią hiperosmolalną) to jedno z ostrych powikłań cukrzycy, które jest zespołem zaburzeń w metabolizmie glukozy, wody i elektrolitów, powstających w następstwie znacznego niedoboru insuliny. Zaburzenia te rozwijają się w ciągu kilku dni do kilku tygodni. Choć jest to stan ciężki, występuje stosunkowo rzadko (około 6-krotnie rzadziej niż kwasica ketonowa). Narażone są na niego głównie osoby w starszym wieku chorujące na cukrzycę typu 2, może jednak wystąpić w każdej grupie wiekowej.

Przyczyny

Wśród przyczyn wywołujących kwasicę hiperosmotyczną wymienić należy m.in.: 

  • zakażenia o ciężkim przebiegu, 
  • ostre choroby układu sercowo-naczyniowego (jak udar mózgu czy zawał serca),
  • niekontrolowane żywienie dojelitowe i pozajelitowe,
  • upojenie alkoholowe,
  • uboczny efekt stosowania niektórych leków (jak mannitol, fenytoina, sterydy, leki immunosupresyjne, tiazydy oraz inne leki moczopędne i psychotropowe).

Objawy

Głównymi objawami występującymi w przebiegu kwasicy hiperosmotycznej są:

  • hiperglikemia (czyli przewyższający normę poziom cukru we krwi, od 600 do nawet 2000 mg/dl),
  • zaburzenia elektrolitowe (wśród nich wzrost stężenia sodu, mocznika, kreatyniny i kwasu moczowego). 

Wysoki poziom cukru i elektrolitów (tzw. hiperosmolarność osocza) we krwi powoduje przepływanie wody (na drodze osmozy) z komórek organizmu do naczyń krwionośnych – elektrolity i cukier „wyciągają wodę” z komórek. Elektrolity i glukoza, przedostając się z krwi do moczu również pociągają za sobą wodę, powodując głębokie odwodnienie oraz zaburzenia świadomości aż do śpiączki cukrzycowej włącznie. Ponadto występują takie objawy, jak:

  • częste oddawanie moczu,
  • nasilone pragnienie,
  • utrata apetytu,
  • wymioty,
  • przyspieszone bicie serca,
  • przyspieszony, płytki oddech,
  • utrata napięcia skóry,
  • wysuszenie śluzówek,
  • zaczerwienienie twarzy,
  • spadek ciśnienia tętniczego.

Leczenie

Na leczenie kwasicy hiperosmotycznej składają się: likwidowanie jej objawów, wyeliminowanie przyczyn oraz ścisłą obserwację chorego. Konieczne jest również leczenie w szpitalu. 

W leczeniu objawowym największe znaczenie mają: 

  • nawadnienie pacjenta poprzez powolne dożylne przetaczanie 0,45% roztworu soli fizjologicznej NaCl (w przypadku zbyt niskiego ciśnienia stosuje się roztwór 0,9%), najczęściej w ilości 4–5 litrów w ciągu pierwszych 4 godzin (w przypadku niewydolności serca powstałej np. po zawale mięśnia sercowego, płyny przetaczamy dwa razy wolniej);
  • wyrównanie zaburzeń elektrolitowych polegające głównie na uzupełnieniu niedoborów potasu , podaniu wodorowęglanów (nie zawsze zalecane);
  • zmniejszanie hiperglikemii przez stosowanie dożylnej insulinoterapii (początkowo 0,1 j./kg masy ciała, następnie 0,1 j./kg masy ciała/godzinę przy regularnym cogodzinnym oznaczaniu glikemii we krwi).

Leczenie przyczynowe (nie zawsze udaje się poznać przyczynę kwasicy hiperosmotycznej) zależy od choroby podstawowej, która doprowadziła do zaburzeń.

  • Przy zakażeniu bakteryjnym konieczna będzie antybiotykoterapia – najlepiej swoista, czyli skierowana przeciw konkretnemu patogenowi, choć najczęściej stosuje się leczenie empiryczne (polegające na podawaniu antybiotyków o szerokim spektrum działania) w trakcie oczekiwania na wynik posiewu z laboratorium.
  • Przy ostrych stanach sercowo-naczyniowych (zawał, udar) konieczny może być pobyt chorego na oddziale intensywnej opieki medycznej (OIOM) z wdrożeniem odpowiedniego postępowania.
  • W przypadku, gdy przyczyną pierwotną było działanie uboczne leków, konieczny będzie przegląd przez lekarza prowadzącego wszystkich leków pobieranych przez pacjenta i odpowiednia korekta dawek lub sięgniecie do farmaceutyków o odmiennym mechanizmie działania.

Bardzo ważnym elementem leczenia kwasicy hiperosmotycznej jest także edukacja chorego i zwiększanie jego świadomości na temat stanu swojego zdrowia oraz przestrzegania zasad odpowiedniego trybu życia, mogących znacznie zmniejszać ryzyko groźnych powikłań cukrzycy.

Kwasica mleczanowa zalicza się do ostrych powikłań cukrzycy. Stanowi ogromne zagrożenie dla zdrowia i życia, z racji tego, że aż 50% pacjentów umiera podczas wstrząsu. Kwasica mleczanowa powstaje na skutek wysokiego stężenia kwasu mlekowego w surowicy krwi. Osoby chorujące na cukrzycę mogą dzięki profilaktyce zapobiegać kwasicy. 

Objawy kwasicy mleczanowej

Objawami kwasicy mleczanowej są: wydzielający się z ust zapach acetonu; ból brzucha; ból w klatce piersiowej; wysypka na ciele; nudności; wymioty; brak łaknienia; ogólne osłabienie; zaburzenia świadomości; senność, a nawet utrata przytomności; oddech Kussmaula, polegający na przyspieszonej częstości i głębokości oddechów; obniżenie temperatury ciała, ciśnienia tętniczego; odwodnienie oraz skąpomocz.

Typy Kwasicy mleczanowej

Wyróżnia się dwa typy kwasicy mleczanowej:

  • Typ A – nazywany kwasicą beztlenową, która powoduje niedotlenienie tkanek. Powstaje w wyniku następstwa chorób: niewydolności serca, sepsy, ostrej i przewlekłej niewydolności oddechowej, obrzęku płuc, ciężkiego krwotoku, miejscowemu niedokrwieniu tkanek spowodowanemu przez zator tętnicy.
  • Typ B – nazywany kwasicą tlenową, która jest z kolei niezależna od niedotlenienia i pojawia się przy chorobach, takich jak: choroby wątroby, choroby nerek, przy spożyciu alkoholu, przy ketokwasicy w przebiegu cukrzycy, przy stosowaniu leków fenforminy czy metforminy, a także leków antyretrowirusowych, przy zatruciu metalami ciężkimi.

Diagnoza Kwasicy mleczanowej

W celu zdiagnozowania kwasicy mleczanowej, należy przeprowadzić badanie krwi. Jeśli na jego podstawie stwierdza się obniżony poziom pH <7,30, oznacza to, że: krew zmieniała odczyn z zasadowego na odczyn kwaśny; uległo zwiększeniu stężenie potasu oraz zwiększenie stężenia kwasu mlekowego w osoczu >5mmol/l. Jeśli chodzi o stężenie poziomu glukozy, może być ono lekko podwyższone, ale nie musi, natomiast nie zmienia się poziom stężenia sodu.

Leczenie kwasicy mleczanowej

W leczeniu kwasicy mleczanowej ważne jest przede wszystkim: zapobieganie wstrząsu poprzez dożylny wlew insuliny za pomocą pompy infuzyjnej bądź strzykawki automatycznej; zwalczanie przyczyn; wyrównanie zaburzeń kwasowo-zasadowych poprzez podanie dożylnie wodorowęglanu sodu; wyrównanie niedoborów wodno-elektrolitowych poprzez podawanie płynów i leków moczopędnych lub zastosowanie hemodializy. Nie należy zapominać także o edukacji pacjentów na temat prawidłowej samokontroli cukrzycy oraz na temat rutynowych badań kontrolujących stężenie kwasu mlekowego we krwi, które można wykonywać w domu za pomocą specjalistycznego urządzenia.

Ta strona używa plików Cookies. Dowiedz się więcej o celu ich używania i możliwości zmiany ustawień Cookies w przeglądarce.

Zrozumiałem